…czyli prawie wszystko, co chcielibyście wiedzieć o Polakach, ale krępujecie się zapytać. Na początek trzy opinie. Oto jak w XIX w. podsumował nas kanclerz Bismarck: „Dajcie Polakom rządzić, a sami się wykończą.” W „Weselu” gorzko i tkliwie pisał o nas Wyspiański: „Ha! trza znosić Fatum, Los, konsekwentnie próżny trzos; o Wielkościach darmo śnić, trzeba żyć, trzeba żyć...” Zagadkowo brzmią z kolei słowa Panny Młodej: „W złotej, ogromnej karocy napotkałam we śnie… diabła (…) i pytam: A gdzie mnie, biesy, wieziecie? A oni mówią… Do Polski, do Polski… A gdzie też ta Polska, pan wie?”. Pytania te co jakiś czas wracają.

Najbardziej wymagającą diagnozę postawił nam Mickiewicz: „Polska Chrystusem narodów”. Trzeba spytać: czy także dla narodów, dla których Chrystus prawie nic już dziś nie znaczy? Poza tym – bezlitośnie trawestując znany cytat – można by rzec: „Nasz naród jak larwa”. Zdarza mu się trwać w formie poczwarki (chrysalis): czeka, aż wykluje się motyl. Ale gdy tylko się wykluje i trochę polata, to – prześladowany przez „obcych” i „swoich” – szybko wraca do formy poczwarki. Czasem do poczwary. Nie może albo nie chce „zmartwychwstać na stałe”.

Św. Paweł pisał: "Gdzie jednak wzmógł się grzech, tam jeszcze obficiej rozlała się Łaska… (…) Cóż więc powiemy? Czyż mamy trwać w grzechu, aby Łaska bardziej się wzmogła? Żadną miarą!” (Rz 5,20; 6,1). Lecz – co znamy także z codziennych obserwacji – tam, gdzie rozlewa się Łaska, tam tym silniej atakuje grzech (przykład: nawracające napaści na dzieło Jana Pawła II). Nadto – o czym mówi nam psychologia – nasz umysł charakteryzuje się łatwością zapominania bolesnych lekcji, traktując to jako obronę przed traumą złych wspomnień. Niestety, istnieją krytycznie ważne przeżycia, których nie wolno wypierać. Ale powiedzcie to dzisiejszym Polakom!

Gdyby ktoś chciał dowiedzieć się jeszcze czegoś więcej o cierpieniach rodaków, niech sięgnie po książkę „Zostali z nami na dobre i na złe: Losy przedstawicieli przedwojennej inteligencji Wilna i Wileńszczyzny po 1944 r.” (oficyna „margi raltai”, Wilno 2000 r.). Autor: Jerzy Surwiło (1941 – 2009): pisarz i dziennikarz, historyk, aktor, działacz społeczny. Książkę tę dała mi Maria Piotrowicz (niezłomna szefowa oddziału Ruchu Kultury Chrześcijańskiej „Odrodzenie”). Dostała ją od Lilii Kiejzik, reżyserki kierującej Polskim Teatrem Studio w Wilnie. Panią Lilę poznałem w 2019 r., kiedy z łódzkim zespołem „Twierdza Pamięć” graliśmy w polskich szkołach na Litwie spektakl „Teatr w ogniu pytań”.

Monumentalna praca Jerzego Surwiły przedstawia sylwetki kilkudziesięciu Kresowiaków, którzy przetrwali sowiecki wielki ucisk na Litwie, chroniąc polskie tradycje. Zawiera też poruszające świadectwa uchodźców; np. Władysława Korowajczyka, który po wygnaniu osiadł w Łodzi, a z czasem został cenionym publicystą i działaczem społecznym, m.in. rzecznikiem osób niepełnosprawnych u prezydenta Kropiwnickiego. W 1975 r. ciężko pobity przez nieznanych sprawców stracił wzrok, mimo to nadal ofiarnie pracował dla naszego miasta.

Trudno orzec, czyj los był gorszy: Polaków, których po wojnie wypędzono do PRL-u (głównie inteligencję), czy tych, którzy zostali na Litwie (chłopi, robotnicy)? Kresowiaków, wiernych ojczystej ziemi, czekały represje i bieda. Wygnańców dręczyła męka rozstania i gorzkie oceny tych, co zostali: „Ty mnie pytasz, dlaczego zostałam? A kto znicze zapali mej Mamie? Nie porzucę, nie zdradzę tych murów i Tej, co w Ostrej świeci Bramie” – pisała Jolanta Tumel. Dziś litewscy Polacy cieszą się pełnią praw. Lila Kiejzik – jak inni – realizuje się w pracy i kultywuje związki z Polską. Jest u siebie.

A co z nami? Jeden ze znajomych, w ciężkiej depresji, pyta mnie: „Czy sztuczna inteligencja będzie umiała cierpieć?” Po chwili – chyba na pociechę – cytuje „Warszawiankę”: „Leć, nasz Orle, w górnym pędzie: sławie, Polsce, światu służ. Kto przeżyje wolnym będzie; Kto umiera, wolnym już,” Mówię mu: „Szkoda żeś nie odmówił nowenny >>Polska na Skale<<. Może zrób to teraz, lepiej późno niż wcale!” Smętnie kiwa głową, milczy.