Teologowie spierali się, czy Matka Boga została dotknięta śmiercią, czy też, jako wolna od grzechu pierworodnego, jedynie zasnęła. Jednak w całym świecie chrześcijańskim obchody związane z końcem ziemskiego życia Najświętszej Maryi Panny są ważnymi uroczystościami roku liturgicznego, z którymi wiążą się liczne zwyczaje i które wrosły mocno w kulturę wielu narodów.

Intuicja Wschodu i Zachodu

Przekonanie o tym, że Najświętsza Maryja Panna po śmierci nie pozostała na ziemi, ale Jej uwielbione ciało zostało zabrane przez Jezusa do nieba, było powszechne w Kościele od początków jego istnienia. Cesarz Maurycy na przełomie VI i VII wieku polecił obchodzić w całym Cesarstwie Wschodnim 15 sierpnia jako święto dla uczczenia tej tajemnicy. Można przypuszczać, że istniało ono już znacznie wcześniej, a władca rozciągnął je jedynie na całe imperium.

W Rzymie święto było obchodzone w VII wieku, o czym świadczy fakt, że papież Sergiusz I ustanowił z tej okazji uroczystą procesję, zaś żyjący w IX wieku papież Leon IV dodał do tego święta wigilię i oktawę.

Również w Kościołach: ormiańskim, abisyńskim, chaldejskim, syryjskim, maronickim i koptyjskim głoszona była prawda, że ciało Maryi zostało wzięte do nieba.

W kwestii zakończenia ziemskiej drogi Bogurodzicy teologowie podzielili się na dwie grupy. Zwolennicy nauki głoszącej, że Maryja nie umarła, tzw. immortaliści, podkreślają, że śmierć jest następstwem grzechu, a Maryja jako Niepokalanie Poczęta nie podlega prawu śmierci. Natomiast tzw. mortaliści są zdania, że powszechność śmierci przynależy do ludzkiej egzystencji, dlatego obejmuje także Maryję, gdyż uwolnienie Jej od grzechu pierworodnego nie likwiduje cierpień fizycznych ani śmierci. Przemawia za tym również tradycja Kościoła, zwłaszcza wschodniego, który mówił o zaśnięciu Maryi, co sugeruje łagodną śmierć, bez konsekwencji, jaką jest rozkład ciała.

Z duszą i ciałem

W ikonografii chrześcijańskiej dominują dwa typy wyobrażeń: na Wschodzie przedstawia się Zaśnięcie Bogurodzicy, która leży na łożu, otoczona przez Apostołów, a u wezgłowia stoi Pan Jezus trzymający na rękach niemowlę. Symbolizuje ono czystość duszy Maryi. Na Zachodzie przeważają obrazy, na których Matka Boża, w asyście aniołów, stoi na tle świetlistego nieba.

Ponad 1600-letnia wiara Kościoła została wyrażona w 1950 r. w dogmacie o Wniebowzięciu Maryi. Jak czytamy w konstytucji apostolskiej „Munificentissimus Deus”, którą w 1950 r. papież Pius XII ogłosił dogmat o Wniebowzięciu Maryi, Matka Boża „po zakończeniu ziemskiego życia z duszą i ciałem została wzięta do chwały niebieskiej”.

Dokument ten nie wypowiada się w kwestii śmierci Maryi, mówi jedynie o „zakończeniu ziemskiego życia” – daje tym samym do zrozumienia, że problem śmierci jest drugorzędny, a znacznie ważniejsze jest to, że Maryja została uwielbiona w pełni swojego człowieczeństwa, a więc „z duszą i ciałem”, i znajduje się w niebie – czyli we wspólnocie chwały z Chrystusem Zmartwychwstałym. Wniebowzięcie jest zatem dopełnieniem i ukoronowaniem wszystkich innych przywilejów Matki Chrystusa.

Polska czci Wniebowziętą

Kościół podniósł obchody Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny do rangi uroczystości. 15 sierpnia jest więc jednym z najważniejszych świąt, do których wierni przygotowywali się poprzez post ścisły, a po nim obchodzona była oktawa, zniesiona dopiero w 1969 r. O tym, że było to święto bardzo popularne, świadczy fakt, że w Polsce na ponad 3 tys. kościołów i kaplic dedykowanych Matce Bożej aż 600 jest pod wezwaniem Jej Wniebowzięcia. Jest ono tytulaturą bazylik i kościołów katedralnych w Gnieźnie, Białymstoku, Pelplinie, Płocku, Włocławku, Łowiczu, Sosnowcu czy Kołobrzegu. Wzięcie Maryi z ciałem i duszą do nieba przemawiało do wyobraźni wiernych, którzy w ciągu stuleci stworzyli bogatą tradycję obchodów święta i liczne zwyczaje. Ważną okolicznością jest fakt, że obchody przypadają na zakończenie żniw i innych prac na roli. Uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny jest więc okazją do podziękowania za zbiory i do prośby o urodzaje. Zaś na pamiątkę przekazu, że Apostołowie zamiast ciała Maryi znaleźli w Jej grobie kwiaty, wierni przynoszą 15 sierpnia do kościołów kwiaty, zioła i kłosy zbóż. Inwencja twórców tych bukietów jest niewyczerpana, w różnych regionach tworzone są rozmaite wzory. Wiąże się to również z wiarą, że poświęcone w tym dniu zioła otrzymują moc leczniczą.