Temat odpustów był w przeszłości bardzo często powodem wielu nieporozumień i sporów między chrześcijanami. Dlatego też ta wielowiekowa praktyka kościelna, rozumiana przede wszystkim jako przejaw Bożego miłosierdzia, powinna być właściwie wyjaśniona i przyjęta przez wiernych. Nie wolno też jej lekceważyć ani tym bardziej z niej kpić.

„Punktem wyjścia do zrozumienia istoty odpustu jest bogactwo Bożego miłosierdzia, które objawiło się w krzyżu Chrystusa. Ukrzyżowany Jezus jest wielkim «odpustem» ofiarowanym przez Ojca ludzkości jako przebaczenie win i zaproszenie do synowskiego życia (por. J 1, 12-13) w Duchu Świętym (por. Ga 4, 6; Rz 5, 5; 8, 15-16)”. To słowa św. Jana Pawła II wypowiedziane w Watykanie podczas audiencji generalnej 29 września 1999 r.

Praktykowanie odpustów

Odpust to darowanie przez Boga kary doczesnej (związanej z czasem), która spotyka człowieka za życia lub po śmierci w rzeczywistości nazwanej przez teologów czyśćcem, za grzechy odpuszczone już co do winy. Rozróżniamy tzw. odpusty cząstkowe i zupełne (chodzi o stopień uwolnienia od kary doczesnej – w części czy też w całości). Odpust zupełny można uzyskać tylko jeden raz w ciągu dnia. Odpustów cząstkowych natomiast można uzyskać wiele. Po spełnieniu odpowiednich warunków, o których poniżej, odpusty może zyskiwać każdy ochrzczony, ich skutek zaś może ofiarować za siebie lub za zmarłych. Kościół naucza, że nie można uzyskać i ofiarować odpustu za inną osobę żyjącą poza sobą samym. Duchowa pomoc innym żyjącym to np.: ofiarowanie za nich Mszy św., modlitwa w ich intencji lub też pełnienie dzieł miłosierdzia.

Uwolnieniu od kar doczesnych, o których była mowa wyżej, służy bogaty w zasługi Jezusa Chrystusa, Matki Najświętszej i świętych skarbiec Kościoła, z którego wierni mogą korzystać właśnie przez akt odpustu.

Aby uzyskać odpust, trzeba wypełnić wszystkie warunki ogólne. Są nimi: brak jakiegokolwiek przywiązania do grzechu – nawet powszedniego; stan łaski uświęcającej lub spowiedź sakramentalna; przyjęcie Komunii św.; odmówienie modlitwy w intencjach Ojca Świętego (najczęściej wymienia się powszechnie znane modlitwy, jak: „Wierzę w Boga”, „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” i „Chwała Ojcu”).

Dokumenty Kościoła

Po Soborze Watykańskim II papież Paweł VI ogłosił odnowioną naukę o odpustach w konstytucji apostolskiej „Indulgentiarum doctrina” z 1 stycznia 1967 r. Jest ona również syntetycznie zawarta w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1983 r. w kanonach 992-997. Także Katechizm Kościoła Katolickiego podaje ją wiernym, przede wszystkim w punktach 1471-1479. Najnowsza zaś nauka Stolicy Apostolskiej o odpustach została zebrana i podpisana przez Jana Pawła II do opublikowania w IV edycji zbioru „Enchiridion indulgentiarum” z 16 lipca 1999 r. Na jej szczeblu zasady i warunki korzystania z obfitego skarbca kościelnych odpustów określa specjalny urząd – Penitencjaria Apostolska.