Na unijnym stole leżały: z jednej strony budżet na lata 2021-27 i Fundusz Odbudowy z miliardami euro na walkę ze skutkami pandemii, a z drugiej – niebezpieczny zapis rozporządzenia, który wiązał wypłatę środków z przestrzeganiem szeroko rozumianej praworządności.

Polska i Węgry natomiast położyły na stole groźbę budżetowego weta, ale także rozwiązanie kompromisowe. Teoretycznie wygrał rozsądek, bo w konkluzjach z unijnego szczytu zapisano, że system warunkowości odnosi się wyłącznie do sytuacji, które wywierają negatywny wpływ na unijny budżet, czyli realnych i konkretnych nadużyć finansowych lub korupcji. W dokumencie widnieje zapis, że sam fakt naruszenia tzw. praworządności nie może uruchamiać automatycznie zawieszenia płatności funduszy unijnych. Mamy zatem niezmienione rozporządzenie plus mocne polityczne „opakowanie” w postaci konkluzji Rady Europejskiej, które powinny zahamować niebezpieczne zapędy Brukseli.

Nie poddaliśmy się

Posiedzenie Rady Europejskiej dotyczyło m.in. budżetu na lata 2021-27, czyli pakietu na łącznie 1,8 bln euro, z czego Fundusz Odbudowy po pandemii to 750 mld euro. „Kiedy parę tygodni temu Polska powiedziała: «weto!», celem nie było zablokowanie budżetu dla zablokowania budżetu, weto dla weta, tylko zablokowanie złego, niesprawiedliwego mechanizmu, który mógł doprowadzić do odebrania Polsce funduszy (...). Byliśmy pod ogromną presją – i z zagranicy, i z kraju – żeby się ugiąć i zgodzić na takie złe rozwiązania. Ale nie poddaliśmy się, bo polityka, także w Unii Europejskiej, to sztuka obrony własnych interesów” – napisał tuż po negocjacjach premier Mateusz Morawiecki.

Jego zdaniem, mechanizm warunkowości został ograniczony bardzo precyzyjnymi kryteriami, bo konkluzje blokują możliwość zmiany tych zasad w przyszłości wbrew Polsce. Komisja Europejska jest zobowiązana do stosowania kryteriów wytyczonych przez Radę Europejską.

Inaczej efekty negocjacji oceniają politycy koalicyjnej Solidarnej Polski. Ich zdaniem, konkluzje nie są prawem, tylko deklaracją polityczną, a niebezpieczne dla Polski rozporządzenie wejdzie w życie od 1 stycznia 2021 r. Jest w tym wiele prawdy, bo przywódcy UE na szczytach nie stanowią prawa. Wynegocjowane gwarancje są jednak wiążące w znaczeniu politycznym także dlatego, że członkiem Rady Europejskiej jest Ursula von der Leyen, do której jako szefowej Komisji Europejskiej należy ewentualne inicjowanie procedur zawieszania funduszy.

Zobowiązanie dla KE

Stanowisko polskiego rządu było znane w Europie od kilku tygodni. Premier Morawiecki zbudował mocną koalicję z Węgarami, a także uzyskał wsparcie Słowenii oraz sympatię wielu państw z południa Europy. Również prezydent Andrzej Duda uzyskał poparcie dla polskich starań prezydenta Czech. – Treść unijnych konkluzji pana prezydenta zadowala, natomiast czy będą one zrealizowane, to będziemy oceniać po tym, jakie nastąpią dalsze kroki wynikające z tych konkluzji – powiedział prezydencki minister Krzysztof Szczerski.

Choć Polska i Węgry uzyskały to, co chciały, bez konieczności wetowania budżetu, to jednak efekt szczytu UE może się okazać pyrrusowym zwycięstwem. Niestety, Komisja Europejska nie zawsze wykonuje polecenia z ustaleń Rady Europejskiej.

Obecnie wiele zależy od dobrej woli Brukseli, bo art. 17 ust. 3 Traktatu UE mówi, że „Komisja jest całkowicie niezależna w wykonywaniu swych zadań i nie przyjmuje instrukcji od żadnej instytucji czy organu”. Premier przekonuje, że na szczycie zażądał od KE wytycznych na piśmie ws. praworządności. – Dość szybko przekonamy się o tym, jak KE będzie przekładała te zapisy z konkluzji na swoje wytyczne, bo do tego się zobowiązała – podkreśla Mateusz Morawiecki. Polska ma bowiem jeszcze jeden polityczny instrument w ręku w postaci ratyfikacji unijnego budżetu 2021-27 oraz przepisów niezbędnych dla Funduszu Odbudowy. Jeśli takie wytyczne się nie pojawią, to w Sejmie można będzie ten proces zablokować.