Przyzwyczailiśmy się, że Ojciec Święty lubi zaskakiwać świat i Kościół. Pierwszą niespodzianką, którą zafundował wszystkim, było przybrane przez niego imię – Franciszek. Wkrótce Kościół został zaskoczony jeszcze bardziej. Nowy – mówimy o 2013 r. – papież zdecydował, że nie odprawi Mszy Wieczerzy Pańskiej w Bazylice Watykańskiej, ale w tym dniu pochyli się, aby umyć nogi i przekazać znak pokoju więźniom. W 2013 r. wybrał więzienie dla nieletnich Casal del Marmo w Rzymie. W 2015 r. w Wielki Czwartek odwiedził stołeczne więzienie Rebibbia. Rok później był w zakładzie w Paliano k. Frosinone, w środkowych Włoszech, a w 2018 r. – w więzieniu Regina Coeli. Rozważania wyjątkowej, z racji pogrążonego w głębokiej pandemii świata, „watykańskiej” Drogi Krzyżowej na Wielki Piątek 2020 r. zaproponowali kapelani Zakładu Karnego „Due Palazzi” w Padwie. Pięć stacji przygotowali sami więźniowie. Znaczące jest także to, że jednym z częstych przystanków na trasie zagranicznych pielgrzymek Franciszka są więzienia i zakłady resocjalizacyjne. Odwiedził je, gdy przebywał m.in. w Boliwii, USA czy Meksyku.

Rozbudzić pragnienie wolności

Dużym echem odbiła się również na świecie Msza św. , którą w czasie trwania Nadzwyczajnego Jubileuszu Miłosierdzia – 6 listopada 2016 r. papież odprawił dla więźniów w Watykanie. Po raz pierwszy Bazylika Watykańska może nie była wypełniona po brzegi, ale w Eucharystii uczestniczyło ok. 1 tys. więźniów z 12 krajów. Dołączyło do nich 3 tys. innych uczestników: przedstawicieli służby więziennej, więziennych kapelanów i rodzin więźniów. W przemówieniu skierowanym do osadzonych Franciszek jasno wyjaśnił motywy, jakie kierują wynikającą choćby ze wspomnianego w tytule jednego z uczynków miłosierdzia względem ciała – troską Kościoła o więźniów. Nie chodzi tu o pobłażanie. – Brak poszanowania prawa zasługuje na wyrok, a pozbawienie wolności jest najcięższą formą odbywanej kary, bo dotyka osoby w jej najgłębszym rdzeniu – powiedział wtedy papież, ale zastrzegał, że żadna kara nie może człowieka, ze względu na przyrodzoną godność, pozbawiać nadziei. – Nie ode mnie zależy możliwość udzielenia wolności, ale zadaniem, z którego Kościół nie może zrezygnować, jest rozbudzenie w każdym z was pragnienia prawdziwej wolności. Tu, zdaniem Franciszka, wchodzi nadzieja w resocjalizacji. – Oczywiście, miniona historia, nawet gdybyśmy chcieli, nie może być pisana na nowo. Ale historia, która zaczyna się dziś i która patrzy w przyszłość, jest jeszcze cała do napisania, dzięki łasce Boga i waszej osobistej odpowiedzialności – dodał.

Kara nie może odbierać nadziei

Spory passus poświęcony temu, że człowiek nie może nakładać kary, która byłaby prostą zemstą, ani takiej, która równałaby się odebraniu nadziei, znajduje się w najnowszej encyklice społecznej Franciszka Fratelli tutti. Taką karą, która pozbawia nadziei, jest – według papieża z Argentyny – kara śmierci. Nadal obowiązuje ona w aż 60 krajach, czyli prawie jednej trzeciej wszystkich państw świata. Niby w większości z nich od lat nie jest wykonywana, ale cały czas prawnie usankcjonowana. Karą, którą Franciszek łączy z karą śmierci i wprowadza od jakiegoś czasu do swojej narracji, jest kara dożywotniego więzienia.

Ukryta kara śmierci

Dziś kara śmierci nie ma w naszym kraju wielu zwolenników. Trzeba jednak pamiętać, że ta zmiana postaw nie jest wcale kwestią odległych czasów. Debata w Polsce nad dopuszczalnością kary śmierci trwała jeszcze w latach 90. ubiegłego wieku. „Argumentów przeciwko karze śmierci jest wiele – napisał we Fratelli tutti papież – i są one dobrze znane. Kościół słusznie uwydatnił niektóre z nich, takie jak możliwość zaistnienia pomyłki sądowej oraz użytek, jaki czynią z niej reżimy totalitarne i dyktatorskie, dla których stanowią one narzędzie zwalczania dysydentów politycznych lub prześladowania mniejszości religijnych i kulturowych – a wszystkie te ofiary w świetle prawa obowiązującego w ich krajach są «przestępcami»”. Odrzucenie kary śmierci jest, według papieża, uznaniem godności człowieka, której gwarantem jest sam Bóg. „A ja łączę to z dożywociem. (...) Dożywocie to ukryta kara śmierci”. Tym zdaniem Franciszek, jak się wydaje, chce wywołać na świecie nową dyskusję. Stanowisko papieża jest logiczne o tyle, że bezwzględna kara dożywocia jest również karą, która pozbawia nadziei, a tego, wobec nikogo, nawet skazanego za najcięższe przestępstwa, nie można zrobić. Nie można człowiekowi z jego przyrodzoną, niezbywalną godnością odbierać szansy na poprawę i powrót do społeczeństwa. Owszem, ta nadzieja może być nikła, ale gdy się ją odbiera, człowiek stawia siebie w roli Pana Boga.