Rosja 30 maja świętowała 800. rocznicę urodzin Aleksandra Newskiego – księcia nowogrodzkiego, peresławskiego, kijowskiego i włodzimierskiego, który przyszedł na świat w 1221 r. W rosyjskiej świadomości narodowej zajmuje on miejsce jednego z największych bohaterów w historii.

Chociaż był świętym Cerkwi prawosławnej, znalazł uznanie w oczach samego Józefa Stalina. W 1938 r. przywódca Związku Sowieckiego nakazał słynnemu komunistycznemu reżyserowi Siergiejowi Eisensteinowi nakręcenie filmu propagandowego, mającego na celu odstręczenie Trzeciej Rzeszy od ataku na ZSRS. W ten sposób powstał kostiumowy film historyczny Aleksander Newski. W tytułowej postaci krytycy dopatrywali się pierwowzoru samego Stalina.

Popularność kniazia była żywa także po upadku komunizmu. W dużej mierze decydował o tym fakt, że był on genialnym strategiem wojskowym, który w swoim życiu nie przegrał żadnej bitwy (nad Newą pokonał Szwedów, mimo że dysponował trzykrotnie mniejszą armią). Kiedy w 2008 r. zorganizowano wielki plebiscyt na największe postacie w dziejach Rosji, wzięło w nim udział ok. 5 mln ludzi i pierwsze miejsce zajął wówczas właśnie Aleksander Newski.

Podczas świętowania tegorocznej rocznicy wydobyto z biografii bohatera te wątki, które szczególnie współbrzmią ze współczesną ideologią państwową Putinowskiej Rosji. Przede wszystkim podkreślano fakt, że książę toczył wojny ze Szwedami i Niemcami, a zwłaszcza z inflancką gałęzią zakonu krzyżackiego, która chciała narzucić Rusi religię katolicką i zachodnią kulturę. Przypominając to, akcentowano, że główne niebezpieczeństwo dla Rosji przychodzi z Zachodu.

Inaczej postępował Aleksander Newski wobec zagrożenia ze Wschodu. Zamiast walczyć z mongolskimi chanami, którzy w 1240 r. najechali ziemie rosyjskie, wolał pójść z nimi na kompromis i podporządkował się całkowicie Złotej Ordzie. Tak rozpoczął się brzemienny w skutki, liczący ponad dwa stulecia, okres niewoli tatarskiej, który sprawił, że księstwo moskiewskie przejęło od Mongołów kulturę polityczną oraz struktury i mechanizmy społeczne. To dziedzictwo, nazywane przez Feliksa Konecznego turańskim, odcisnęło głębokie piętno na Moskwie i do dziś decyduje o cywilizacyjnej odrębności Rosji.

Z tego powodu Aleksander Newski przedstawiany jest dziś jako patron ideologii eurazjatyzmu, która głównego wroga upatruje w Zachodzie, postulując zarazem sojusz wszystkich etnosów Azji, bez względu na ich przynależność narodową i religijną. Mówi o tym wprost Aleksander Iwanow, przedstawiciel Rosji przy Stowarzyszeniu Państw Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN): – Dla nas, Rosjan XXI wieku, święty książę jest tak ważny jak nigdy wcześniej. Nie tylko uratował nasz kraj przed niewolą Zachodu, której konsekwencje odczuwalne są do dziś, ale dzięki swemu opatrznościowemu wyborowi politycznemu zaprogramował eurazjatycką samoidentyfikację rosyjskiego superetnosu oraz zdolność do poświęcenia się z pokolenia na pokolenie dla naszych przyjaciół i dla Prawdy. I dodaje: – Bez tego w przyszłości nie będzie Rosji.

W szerzeniu kultu Aleksandra Newskiego uczestniczy także Rosyjska Cerkiew Prawosławna. Kilka miesięcy przed śmiercią książę złożył bowiem śluby zakonne i przyjął imię Aleksy. W 1547 r. został ogłoszony świętym. W ten sposób skupia on w sobie ideał jedności władzy państwowej i kościelnej, tak chętnie podkreślany dziś przez prezydenta Władimira Putina i patriarchę Cyryla.