Nie znaczy to bynajmniej, że Mickiewiczowskie „czucie i wiara” zaprzecza wartościom nauki i jej osiągnięciom. Poeta rozróżniał „prawdy martwe” i „żywe”, które świadczą jedynie o tym, że „szkiełko i oko” nie mogą być ostateczną miarą poznawania świata. Romantycy próbowali bowiem rozwikłać tajemnicę świata, którego nie da się zamknąć w kategoriach rozumowych, jedynie uruchamiając wyobraźnię.

W nawiązaniu m.in. do spuścizny literackiej i kulturowej tradycji romantycznej Sejm RP ustanowił rok 2022 Rokiem Romantyzmu Polskiego. W uzasadnieniu twórcy uchwały wskazali, że to właśnie w tym roku świętujemy okrągłe, 200. urodziny jednej z najważniejszych epok w polskiej literaturze. Choć nie można ustalić dokładnej daty, kiedy na ziemiach polskich rozpoczął się romantyzm, umownie przyjmuje się, że w 1822 r. Właśnie wtedy drukiem ukazały się Ballady i romanse Adama Mickiewicza, a wśród nich – utwór Romantyczność, który uznawany jest za manifest polskiego romantyzmu.

Zdefiniował na nowo Polaków

Romantyzm bywa uznawany za źródło polskiej tożsamości kulturowej. Okres ten w szczególny sposób łączy w sobie twórczość literacką z zaangażowaniem politycznym. Z powstającymi wówczas koncepcjami i dziełami do dziś toczymy dyskusje i próbujemy odczytywać je na nowo. W Roku Romantyzmu Polskiego mamy zatem przypomnieć sobie o duchowym depozycie, który pozostawili nam romantyczni bohaterowie i twórcy.

„Zrodziła się epoka, w której tworzyli genialni artyści, myśliciele i działacze polityczni, którzy w sytuacji narodowej niewoli stworzyli kraj duchowej wolności, rozwinęli programy niepodległościowe, a zarazem wynieśli polską literaturę, muzykę i malarstwo do rangi czołowych osiągnięć kultury europejskiej” – podkreślono w sejmowej uchwale. Najważniejsze dla polskiej kultury i literatury dzieła polskich wieszczów powstały w trudnym czasie zaborów i niewoli narodowej. Utwory te zawierały potężny ładunek patriotyzmu i tęsknoty za wolną ojczyzną. Budziły poczucie narodowej dumy i pokrzepiały serca Polaków. Dzięki literaturze naród mógł nadal kultywować swą kulturę i umacniać tożsamość.

Dokonania epoki romantyzmu podkreślają również twórcy uchwały sejmowej, pisząc m.in.: „Honor, waleczność, patriotyzm, przywiązanie do tradycji, empatia wobec losu innych i gotowość do ofiar, otwartość na inne kultury oraz przywiązanie do wolności – ten kanon wartości narodowej wspólnoty romantyzm przeniósł z dawnej Rzeczypospolitej i zdefiniował na nowo”. Postawy i idee romantyczne przyświecały najważniejszym dowódcom, politykom i duchownym podczas kolejnych prób odzyskania przez Polskę suwerenności.

Nie bylibyśmy dziś tym, kim jesteśmy

Romantyzm, jak przypomniano w uchwale, „przyniósł genialne dokonania w literaturze Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Zygmunta Krasińskiego i Cypriana Norwida, w muzyce Fryderyka Chopina i Stanisława Moniuszki, w malarstwie Piotra Michałowskiego i Jana Matejki”. Mickiewiczowski „kraj lat dziecinnych” stał się jedną z najważniejszych przestrzeni, którą redefiniowało wielu twórców w oparciu o własne doświadczenia. Nie można zapomnieć, że Mickiewicz w Panu Tadeuszu poszukiwał recepty, która by ukoiła cierpienia Polaków w związku z trudną historią naszego narodu. W okresie zaborów w epopei napisanej przez poetę większość społeczeństwa odnajdywała własne tęsknoty i szukała pocieszenia. Romantyczny model lektury – w powyższym rozumieniu – uformował nowe zjawisko literackie i społeczne, a mianowicie kult wieszcza. Literatura i poezja stały się odpowiedzią na poszukiwane przez naród wartości i idee, stąd wiara w cudowną moc słowa.

Twórcy romantyczni, z Mickiewiczem na czele, udowodnili, że zainteresowanie sztuką ludową i lokalnością może być siłą zdolną odnowić kulturę narodową. Romantyzm stał się zatem punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń artystów, stwarzając idee i wartości, które pomagały im przetrwać trudny czas niewoli narodowej i podtrzymywać miłość do ojczyzny.

Bez polskich wieszczów narodowych, a także bez twórczości „Maurycego Mochnackiego, Aleksandra Fredry, Antoniego Malczewskiego, Seweryna Goszczyńskiego, Wincentego Pola, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Teofila Lenartowicza, Kornela Ujejskiego, Artura Grottgera, Marii Szymanowskiej i Narcyzy Żmichowskiej nie bylibyśmy dziś tym, kim jesteśmy” – oceniono w uchwale. Artyści ci ukazywali najważniejsze romantyczne i uniwersalne wartości, które niosą polska literatura, sztuka i tradycja.

W uchwale wskazano również, że to „z romantyzmu wyrósł nowoczesny mesjanizm Jana Pawła II i unikatowy w dziejach świata ruch «Solidarność». Pamięć romantyzmu polskiego jest zatem pamięcią najważniejszych znaków określających narodową tożsamość”.

Mickiewicz czytany narodowo

Ogłoszenie roku 2022 Rokiem Romantyzmu Polskiego niewątpliwie będzie miało duży wpływ na organizowane w tym roku wydarzenia, festiwale literackie, konferencje naukowe oraz liczne konkursy. Znana jest także lektura tegorocznego Narodowego Czytania. Będą nią – chyba bez większego zaskoczenia – Mickiewiczowskie Ballady i romanse. W 2012 r. na Narodowym Czytaniu pojawił się już Pan Tadeusz, który był pierwszą lekturą wybraną przez ówczesnego prezydenta RP.

Dziedzictwo romantyczne

Co nam zostało z epoki, która mocno określała naszą narodowość, i jak wiele z niej jesteśmy w stanie przełożyć na współczesność? Romantyzm w naszej kulturze jest czymś więcej niż tylko jedną z epok literackich. To światopogląd, sposób patrzenia na świat, który wpłynął na wiele późniejszych pokoleń. Praktycznie wszystkie nurty następujące po romantyzmie nawiązywały w jakiś sposób do tej epoki. Podejmowały z nim dialog pozytywizm i Młoda Polska (zwana także neoromantyzmem), dwudziestolecie międzywojenne i nasza współczesność. Nie zawsze były to głosy akceptacji czy zachwytu. Równie często spotykano się z próbami „odbrązowienia” epoki i jej twórców.

W romantyzmie przede wszystkim należy szukać początków naszej tożsamości narodowej. Podejście to ujawnia, jak dzieło literackie, przekraczając ramy swej epoki, funkcjonuje w świadomości następnych pokoleń, a tym samym otwiera historyczną spuściznę na przyszłość, historią objaśnia teraźniejszość. Chociaż idee i postawy romantyczne zagościły na dobre w polskiej kulturze i literaturze, równie łatwo z nich... zrezygnowano. Współczesna kultura została zdegradowana do rozrywki, nie rozwija tego, co najważniejsze. Jesteśmy nastawieni na wartości konsumpcyjne, które nie pobudzają aktywności twórczej. Historia pokazuje, że jeszcze w okresie II RP kolejne pokolenia Polaków podejmowały próbę odbudowy wielkiej kultury, która istniała jako narodowy testament, zapisany w literaturze. Ważnym przesłaniem romantyzmu dla współczesności jest nadal jego misja: rozwijać to, co zaczęli nasi przodkowie, i stać na straży narodowych wartości.