Rewolucyjne ruchy 1848 r., znane w historiografii jako Wiosna Ludów, bardzo szybko dotarły na ziemie polskie i opanowały w szczególny sposób region Wielkopolski. 20 marca 1848 r. Ludwik Mierosławski powołał w Poznaniu Komitet Narodowy, a dokładnie tydzień później pruski naczelny prezes Wielkiego Księstwa Poznańskiego Carl Moritz von Beurmann wydał zarządzenie o zakazie noszenia kos, zdając sobie sprawę z faktu, że wobec wzbierającej fali rebelii to tradycyjne narzędzie rolnicze stało się groźną bronią w rękach powstańców. Edykt zaborcy na niewiele się jednak zdał, ponieważ dążeń wolnościowych Polaków nie dało się już zahamować i wydarzenia związane z powstaniem 1848 r. także w Wielkopolsce potoczyły się błyskawicznie. Przez cały kwiecień dochodziło wówczas do starć z armią pruską, a 11. dnia tegoż miesiąca w zamian za autonomię podpisano ugodę z zaborcą, którą część środowisk powstańczych uznała za zdradę. Na domiar złego Prusacy nie dotrzymali warunków umowy i przystąpili do siłowego rozbrajania powstańców, co skończyło się stoczeniem wielu krwawych bitew, z których część wygrali Polacy (Miłosław, 30 kwietnia 1848 r.). Niestety, w ostatecznym rozrachunku wojska powstańcze były zbyt mało skonsolidowane, żeby odnieść zwycięstwo, i 8 maja 1848 r. doszło do podpisania umowy kapitulacyjnej z armią zaborcy. Mimo to nasi przodkowie zapisali kolejną chlubną kartę w dziejach czynnego patriotyzmu, o których wiedza bywa dzisiaj nader skromna. Myli się jednak ten, kto sądzi, że poznawanie historii musi się odbywać w sposób czysto naukowy, konwencjonalny i sztampowy...

Szlakiem arcybiskupa

Znakomitą okazją do zgłębienia tematu Wiosny Ludów są zbliżający się sezon urlopowy oraz przypadająca na ten rok 200. rocznica urodzin św. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego. W związku z jubileuszem kanonizowanego w 2009 r. arcybiskupa warszawskiego otwarto bowiem szlak turystyczny, który pozwala zarówno rozkoszować się pięknym krajobrazem Wielkopolski, jak i poznawać ocalałe ślady Wiosny Ludów z perspektywy roweru. Ponieważ jednak przejechanie całego szlaku może stanowić spore wyzwanie fizyczne, warto wybrać chociażby fragmenty, które jesteśmy w stanie pokonać. Podróż szlakiem św. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego możemy rozpocząć przykładowo w podpoznańskim Stęszewie, do którego prowadzi ze stolicy Wielkopolski dogodne połączenie kolejowe. Ta niewielka miejscowość kryje w sobie wiele śladów powstania 1848 r., a jednym z nich jest tablica pamiątkowa wbudowana w płytę miejskiego rynku. Informuje ona, że 6 maja 1848 r. ogłoszono tutaj (podobnie jak w wielu innych wielkopolskich miasteczkach) niepodległość Polski. Doniosły akt spowodował, oczywiście, stanowczą reakcję zaborcy, ale też po dziś dzień świadczy o tym, jak żywe na tych terenach były postawy patriotyczne. Kolejny dowód na to znajdziemy na cmentarzu mieszczącym się przy stęszewskim kościele Świętej Trójcy – spoczywa na nim bowiem Nikodem Błażejewski, weteran Wiosny Ludów, który ruszył do boju, gdy miał zaledwie 18 lat. Nieczynna nekropolia pełna jest zresztą niemych świadectw uczestnictwa także w innych zrywach powstańczych. Przy okazji zwiedzania świątyni Świętej Trójcy warto zatem na te elementy zwrócić uwagę.

Prezent z historią w tle

Ze Stęszewa należy wzdłuż brzegów Jeziora Witobelskiego (na którym przed II wojną światową istniał tor regatowy) jechać w kierunku wsi Górka, aby szlakami turystycznymi – najpierw niebieskim, a później czerwonym – trafić na brzeg Jeziora Góreckiego, znajdującego się w samym sercu Wielkopolskiego Parku Narodowego. Na wodach tego jeziora leżą dwie wyspy, spośród których jedna nosi nazwę „Zamkowej” – nazwa pochodzi od ruin pałacyku także mocno związanego z historią Wiosny Ludów. Otóż zamek ów wybudował w latach 1824-25 Tytus Działyński dla swej siostry Klaudyny Potockiej jako prezent ślubny. Nowożeńcy długo się jednak kosztownym podarunkiem nie nacieszyli, gdyż w 1830 r. wyjechali do Warszawy, by aktywnie wesprzeć działania związane z powstaniem listopadowym (Klaudyna zaangażowała się w pielęgnowanie rannych powstańców). Opuszczony pałacyk na Wyspie Zamkowej powrócił do amfiteatru dziejów w 1848 r., kiedy to pruskie władze zaborcze, sądząc, że znajduje się tam siedziba rządu powstańczego, rozkazały zniszczyć budowlę ogniem artylerii. Pozostałe do dzisiaj ruiny są z racji położenia tylko częściowo zabezpieczone konserwatorsko, ale stanowią jednocześnie doskonałą ostoję niespotykanej nigdzie fauny oraz niewątpliwą atrakcję turystyczną.

Pejzaże z Osowej Góry

Odbiegając nieco od tematyki historycznej – równie niezapomnianych wrażeń estetycznych możemy doznać, jeśli spod Wyspy Zamkowej zdecydujemy się dotrzeć na szczyt położonej kilka kilometrów dalej Osowej Góry. Do tego wzniesienia prowadzi dość stromy jak na wielkopolskie warunki szlak pieszo-rowerowy. Jeszcze do niedawna spragnieni weekendowego wypoczynku mieszkańcy Poznania i okolic docierali tutaj zelektryfikowaną linią kolejową, która choć dzisiaj pozostaje nieczynna, oferuje inną godną polecenia atrakcję, przejazdy drezyną ręczną ze stacji Mosina Pożegowo. Tym, co najbardziej przyciąga turystów w rejon Osowej Góry jest jednak wysoka na 17 m wieża widokowa. Położenie obiektu na wysokości 140 m n.p.m. daje możliwość podziwiania niezwykle pięknych pejzaży, a w wyjątkowo pogodne dni pozwala nawet dojrzeć zabudowania położonego ok. 20 km dalej Poznania. Osowa Góra oferuje także aktywny wypoczynek na pobliskim kąpielisku „Glinianki” w miesiącach letnich, a turystom rowerowym pozwala na bicie rekordów prędkości podczas zjazdu zboczem pożegowskim, na którym dawniej istniał nawet... stok narciarski.

Kosynierów walki kres

Z Osowej Góry warto wrócić na historyczny szlak, by poznać jeszcze jedno ciekawe miejsce związane z Wiosną Ludów. Lasy Wielkopolskiego Parku Narodowego skrywają bowiem mogiły kosynierów poległych w bitwie z wojskami pruskimi, która została stoczona w końcowej fazie powstania 1848 r. w okolicach Puszczykowa Starego. Mogiły te zostały uporządkowane przez powstańców wielkopolskich w 1919 r., a w czasach bardziej nam współczesnych opiekowali się nimi wspólnie dyrekcja Wielkopolskiego Parku Narodowego oraz harcerze z Puszczykowa. Powodem, dla którego nawiedzenie tej niepozornej leśnej nekropolii wydaje się godne uwagi, jest jej unikalność – zachowało się bowiem niewiele miejsc zbiorowego pochówku z okresu zbrojnego czynu Wiosny Ludów. Dla młodych pokoleń Polaków cmentarz kosynierów pod Puszczykowem Starym stanowi doskonałą lokalizację na plenerową lekcję historii, a dla nas wszystkich jest namacalnym dowodem i przykładem najbardziej heroicznej formy miłości do ojczyzny.

Opisywany w niniejszym artykule szlak św. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego kończy swój bieg w położonym za Mosiną Rogalinie, do którego dotarcie rowerem jest, niestety, obecnie mocno utrudnione ze względu na remont przeprawy mostowej nad rzeką Wartą w Rogalinku. Na każdego, komu uda się pokonać tę przeszkodę alternatywnymi środkami lokomocji, czeka wszakże miły, pełen historycznych, architektonicznych oraz przyrodniczych ciekawostek epilog.