Są trzy prawdy: świento prawda, tys prawda i...?

Wariacje Tischnerowskie. Kabaret filozoficzny
reż. Artur „Baron” Więcek, 2018
emisja: 19 grudnia w TVP1

Z materiami trudnymi jest tak, że porażają zawiłością, dopóki naprawdę dobrze się ich nie pozna. A kiedy ktoś prawdziwie opanuje jakiś wyimek rzeczywistości, nagle się okazuje... że można o tym mówić zrozumiale i lapidarnie. Skoro o materii mowa – na tym polegał sukces Krótkiej historii czasu... Stephena Hawkinga: genialny naukowiec potrafił zainteresować fizyką i czarnymi dziurami szeroką publikę, nawet jeśli owa nie miała wcześniej pojęcia o naturze przestrzeni międzygwiezdnej.

Podobnie jest z filozofią i ks. Józefem Tischnerem. Wielki umysł, który nasiąkł tysiącami lat dumań rozumu, wykorzystywał swoją góralską prostotę, której nigdy się nie wyparł, aby gargantuiczny galimatias różnych idei i koncepcji stawiać przed człowiekiem klarownie i z promienną swadą. Mowa tu jednak o człowieku i jego słowach – a jak się ma do tego spektakl Artura „Barona” Więcka?

Wariacje Tischnerowskie. Kabaret filozoficzny to sztuka o atomowej wręcz skali ciepła, radości, umiłowania człowieczeństwa w jak najszerszej palecie jego kolorytu. Wszystko jest proste, jeśli podchodzi się do drugiego człowieka z miłością i wyrozumiałością. Profesor filozofii, który lubuje się w mędrkowaniu wobec półprzytomnych i półtrzeźwych górali, ludzi prostych i nieskorych do komplikowania świata? Dlaczego nie! Ksiądz, który otwarcie dworuje sobie z celibatu i bezpruderyjnie funkcjonuje w społeczności bardzo nastawionej na cielesność? Dlaczego nie! Człowiek doświadczony własnym życiem i żywotami setek spowiadających się u niego dusz, własnym rozumem i rozumami dziesiątek poprzedzających go filozofów doskonale wie, że w każdym pozornie nieistotnym Jędrku czy Staszku drzemie ta sama Boska iskra i ta sama radość życia, która rozjaśnia każdy kolejny dzień. Skrajności są po to, by uczyć się środka i umieć się go trzymać.

Piotr Cyrwus w roli Jegomości Autora (tj. Tischnera) popisuje się nietuzinkową charyzmą. Od pierwszych sekund spektaklu zawłaszcza nią widownię i zespala się z odgrywaną postacią w niedostrzegalny, acz mistrzowski sposób. Wtórują mu nie mniej rewelacyjni Jerzy Trela (stary góral Wawrzek) i Beata Schimscheiner (gospodyni Jegomościa Autora) oraz młodsi aktorzy – wszyscy trajkoczą góralską gwarą i zaśpiewem, co wywołuje co rusz na widowni wesoły rwetes.

Artur Więcek wystawia sztukę jowialną, pełną humoru – czasem subtelniejszego, czasem dosadnego, aż do rechotu – podszytą jednak ogromną dozą mądrości życiowej i starannie wystudiowanej, ale nie wydumanej mądrości. I wcale nie trzeba być znawcą filozofii, żeby na Wariacjach Tischnerowskich... się śmiać i rozumieć ich treść. Znajomość filozofów jest jedynie dodatkowym smaczkiem, ot, drobnym góralskim dygnięciem do zorientowanych.

Jedyne zastrzeżenie: nie żartowałem z tą gwarą góralską. Można nie zrozumieć ani słowa, jak kto nieosłuchany. Ale jakaż to piękna polszczyzna!

Ku przestrodze

Ich czworo
Gabriela Zapolska, reż. Marcin Wrona, 2015
emisja: 18 grudnia w TVP Polonia

Komedia obyczajowa Gabrieli Zapolskiej jest ponadczasowa, bo bez względu na sztafaż konwenansów danych czasów – bodzie sumienie, uderzając w nasze ludzkie słabości. W niewierność, w zarozumialstwo, w uległość, słowem – w tak łatwo wypełzającą z nas nikczemność. To historia Bożego Narodzenia w skłóconej rodzinie, w której konflikt rodziców z całą mocą odbija się na niewinnym wszystkiemu dziecku.

Marcin Wrona w swej inscenizacji używa mariażu epokowych strojów i scenografii z rozwiązaniami współczesności – melanż nie zawsze to udany, ale ożywczy dla wiekowego tekstu źródłowego. Małgorzata Kożuchowska (Żona) i Agata Buzek (Panna Maria) prześcigają się w komediowej akrobatyce aktorskiej, choć szczególnie ostro postać zarysowuje ta pierwsza – może nawet do przesady, ale sztuce to raczej pomaga, niż szkodzi. Przetrwać trzeba, niestety, żenująco wykoncypowaną postać kochanka, Fedyckiego, ale może i w nim przyjazny odbiorca dostrzeże przestrogę bądź humor.

Ich czworo to tragikomiczny traktat o destrukcyjnej sile głupoty, która popycha ludzi do złych decyzji, złych relacji, a ostatecznie – do katastrofy. O rodzicach, którzy w gniewnym zapamiętaniu zapominają o własnym dziecku. I choć wydaje się to mało świąteczne z ducha – jest wręcz odwrotnie. Obejrzyjmy ten spektakl i zastanówmy się, jacy NIE chcemy być dla naszych bliskich, jakiej NIE chcemy tworzyć rodziny.

U nas w kraju były muchy. Tutaj nie ma much

Emigranci
Sławomir Mrożek, reż. Kazimierz Kutz, 1995
emisja: 16 grudnia w TVP Historia

Inscenizację najznamienitszej obok Tanga sztuki Sławomira Mrożka warto zobaczyć nie tylko przez wzgląd na tekst i autora, lecz także z powodu niezapomnianych kreacji aktorskich Zbigniewa Zamachowskiego i Marka Kondrata – w szczególności tego drugiego. Spektakl w reżyserii Kazimierza Kutza włączony został do tzw. Złotej Setki Teatru Telewizji i traktowany jest jako klasyk gatunku.

Emigranci to zderzenie światów – inteligenta (Kondrat) i prostego robotnika kanalarza (Zamachowski); kraju rodzinnego i wyobcowania na zachodniej ziemi; biedy i aspiracji do lepszego życia. Starcie dwóch mężczyzn jest świadectwem kryzysu tożsamościowego powojennych Polaków, poszukiwania porozumienia międzyklasowego w nowo tworzącym się społeczeństwie. Sztuka jest jednak także historycznym zapisem postkolonialnej (z naszej dzisiejszej perspektywy) mentalności polskiej emigracji, zmuszonej do egzystencjalnych upodleń przez, bez mała, 200 lat. Świetna scenografia, dobór muzyki, stroje i oświetlenie – wszystko to precyzyjnie portretuje nędzę bohaterów skazanych na marazm i skazanych na siebie. Patrząc na tę nędzę, starajmy się umiłować rodaków ponad tym, co nas dzieli. Chociaż raz, na święta, mając na uwadze dar wolności kraju, w którym przychodzi nam żyć.