Uważany za najwybitniejszego polskiego komediopisarza, a także pamiętnikarza, poetę, bajkopisarza oraz żołnierza kampanii napoleońskich. W uznaniu zasług dla polskiej kultury w 230. rocznicę jego urodzin Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2023 Rokiem Aleksandra Fredry.

Wywodził się on ze starej rodziny szlacheckiej o kilkusetletniej tradycji. Urodził się 20 czerwca 1793 r. w majątku rodzinnym w Surochowie k. Jarosławia. Dom rodzinny wspominał jako miejsce najszczęśliwsze i nieomal święte. Aleksander Fredro, herbu Bończa, jest jednym z dwóch – obok Zygmunta Krasińskiego – hrabiów wśród najwybitniejszych twórców pokolenia romantyzmu.

Miejscowy awanturnik

Jako 16-letni chłopiec wstąpił na ochotnika do armii Księstwa Warszawskiego dowodzonej przez księcia Józefa Poniatowskiego. Walczył pod Dreznem i Lipskiem, uczestniczył w tragicznej wyprawie pod Moskwę. Z rosyjskiej niewoli zbiegł w przebraniu wieśniaka. W kampanii napoleońskiej Fredro został odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari, a przez Napoleona Bonaparte – Legią Honorową.

Po powrocie do ojczyzny zamieszkał w rodzinnych stronach – w Beńkowej Wiszni (dziś Ukraina, obwód lwowski), gdzie wraz z bratem Maksymilianem przez 10 lat solidnie pracował na miano miejscowego awanturnika.

„Fredry chodzili na głowach i nie można się było nigdzie obrócić, żeby się nie natknąć na Fredrę. Trzeba się było chować przed nimi, bo i z ołtarza by zdjęli, a do tego jeszcze i takie wiersze pisali, że nawet starszym uszy od nich trzeszczały” – pisał Zygmunt Kaczkowski, naoczny świadek wypadków.

W czasach młodości autora Zemsty światowa myśl zdominowana była przez oświecenie. I choć młodzieńcze lata poświęcał także na naukę, to przede wszystkim jednak na zabawach w liberalnym środowisku lwowskim. Dlatego też edukację w zakresie języka polskiego Fredro zdobył nie w młodości, lecz po powrocie z wojska, kształcąc się już na własną rękę.

Rzeczywiście, był osobą o bujnym temperamencie, łatwo wpadał w gniew i irytację. Ale wyróżniały go także wspaniałe poczucie humoru, ciepło i życzliwość wobec ludzi. Choć ciążyły na nim wspomnienia koszmaru kampanii napoleońskiej i okrucieństwa wojny, trauma odwrotu spod Moskwy, a jeszcze wcześniej śmierć matki w płomieniach własnego domu, to był człowiekiem bardzo społecznym, wrażliwym na innych, co potwierdzają jego teksty.

W jego życiorys wpisała się także wielka miłość, której początkiem był skandaliczny romans. Otóż obiektem jego miłosnych westchnień była Zofia Skarbkowa, żona jednej z najbardziej wpływowych postaci ówczesnej Galicji – Stanisława Skarbka. Rozwód, którym zakończyło się ich małżeństwo, był rzeczą w owych czasach niesłychaną. Zofia musiała spędzić prawie 10 lat w klasztorze Sióstr Wizytek w Warszawie. Po tym okresie zakochani mogli się pobrać (1828). Doczekali się kilkorga dzieci, przeżyła dwójka z nich: Zofia, późniejsza hr. Szeptycka, i syn Jan Aleksander, także komediopisarz.

Sam Fredro w pierwszej kolejności uważał się za żołnierza, w drugiej – za ziemianina i gospodarza, w trzeciej – za człowieka polityki i dopiero w czwartej – za komediopisarza. Był on także zapalonym konstruktorem. W gospodarstwie sam próbował wymyślać i budować maszyny. Bardzo interesował się również nowinkami technicznymi.

Ojciec komedii polskiej

Aleksander Fredro jest twórcą oryginalnej polskiej komedii. Doskonale znał teatr europejski i jego tradycje, do których z rozmysłem nawiązywał w swojej twórczości. Napisał kilkadziesiąt utworów scenicznych: jednoaktówek i komedii wieloaktowych, fars, grotesek i wodewilów, które szybko trafiały na sceny teatrów: lwowskiego, warszawskiego i krakowskiego.

Był samoukiem. Sam o sobie pisał: „Nigdy mi się nad książką nie zmarszczyło czoło, trąbka myśliwska w kniei była moją szkołą”. Zaczął zaś tworzyć jako dojrzały mężczyzna, po trzydziestce. W tym wieku ustatkował się i bardzo zmienił. Dawny awanturnik został członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, był posłem Galicyjskiego Sejmu Krajowego, członkiem Lwowskiej Rady Narodowej i Akademii Umiejętności.

W 1818 r. napisał swoją pierwszą komedię Pan Geldhab. Debiutem scenicznym Aleksandra Fredry była jednak jednoaktówka Intryga naprędce, czyli nie ma złego bez dobrego, która powstała w 1815 r., a pierwszy raz wystawiona została w 1817 r.

Jednym z najbardziej znanych dzieł Aleksandra Fredry są Śluby panieńskie, czyli magnetyzm serca. Pierwsza wersja tej pięcioaktowej komedii wierszem powstała w 1827 r., ostateczna – pięć lat później. Ważną pozycją w kanonie polskiej literatury jest Zemsta, napisana prawdopodobnie w 1833 r. W jego twórczości na uwagę zasługują również Damy i huzary, Pan Jowialski czy Dożywocie. To komedie, które stanowią fundament polskiej tradycji teatralnej.

W swoich utworach Fredro spogląda na sobie współczesnych z humorem, ironią, ale też z głęboką refleksją. Komedie jego autorstwa są pełne ciętych ripost, nieprzeciętnych bohaterów i ich miłosnych rozterek. Wyróżnia je ponadto mistrzowska charakterystyka bohaterów, kształtowanie akcji i giętkość języka. W utworach pojawiają się także elementy komiki ludowego teatru, ówcześnie właściwe tylko farsie.

Jego bajki, jak np. Małpa w kąpieli, Zupa na gwoździu czy Paweł i Gaweł, Osiołkowi w żłobie dano, to ponadczasowe arcydzieła literatury dziecięcej. Fredro jest również autorem pamiętników z epoki napoleońskiej Trzy po trzy, uznanych za klasykę literatury wspomnieniowej.

Idź, serdeńko...

Z romantycznych pisarzy to właśnie Fredrowskie frazy najmocniej wpisały się w język potoczny, a jego wpływ jest aktualny do dziś, choć nie każdy zdaje sobie z tego sprawę. „Gwałtu, co się dzieje”, „wielki człowiek do małych interesów”, „wolnoć, Tomku, w swoim domku”, „idź, serdeńko, bo cię trzepnę” czy też „niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba” – to przecież dobrze znane cytaty z jego utworów.

Życie Fredry jest samo w sobie epopeją, barwną opowieścią, która obejmuje okres od upadku Rzeczypospolitej do lat 70. XIX wieku, do pierwszych, bardzo łagodnych powiewów wolności, która miała nadejść w XX wieku.

Twórczość zrodzona w tak złożonym czasie była jednak różnie oceniana. W połowie lat 30. XIX wieku Fredro został bezceremonialnie zaatakowany przez tzw. patriotyczną opinię literacką. Zarzucono mu brak patriotyzmu, gdyż zamiast opłakiwać katastrofy narodowe, on się śmiał i bawił, pisząc komedie.

Pod koniec życia objął dowództwo kampanii polskiej w czasie Wiosny Ludów. Jako deputowany do Sejmu Stanowego zajmował się sprawami teatrów i bibliotek Ossolińskich.

Ostatnie lata życia spędził we Lwowie, którego był honorowym obywatelem. Zmarł 15 lipca 1876 r. Został pochowany w krypcie kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – sanktuarium Matki Bożej w Rudkach na Ukrainie, w obwodzie lwowskim.