Bez wątpienia najmocniej okres lockdownów, maseczek i innych ograniczeń przeżyły osoby, które straciły swoich bliskich. Te niewidzialne rany będą się zabliźniać przez długie lata. Drugą grupą są osoby, które zachorowały w tak dotkliwy sposób, że wciąż noszą brzemię chorych płuc czy chorego serca. Kolejna grupa to ludzie, którzy utracili dorobek swojego życia bądź pracę. Jeszcze inni musieli zmierzyć się z rozpadem dotychczas udanych małżeństw.

Tak jak pewne jest to, że pandemia dotknęła każdego z nas, tak samo pewne jest, że każdy z nas przeżył ją w inny sposób. Jak sobie poradzić z postcovidową traumą?

Czas niepewności

Pandemia COVID-19, która rozpoczęła się na świecie w grudniu 2019 r., obok tego, że miała aspekty ekonomiczne, wpłynęła także na zdrowie psychiczne ludzi, wywołując różnorodne reakcje emocjonalne i stresowe. Wywołała znaczny wzrost poziomu lęku, stresu i depresji w społeczeństwach na całym świecie. Ludzie zmagali się z niepewnością odnośnie do zdrowia własnego i bliskich. Obawiali się także o utratę pracy, co wiązało się z trudnościami finansowymi życia codziennego. Negatywnie przyjmowano nakaz izolacji społecznej. Wprowadzenie restrykcji związanych z lockdownami i kwarantannami spowodowało znaczące zmiany w rytmie funkcjonowania dnia każdego człowieka, co wpłynęło na nasze samopoczucie. Wiele osób było zmuszonych do podjęcia pracy zdalnej. Zmagały się one wówczas z problemami związanymi z równowagą między pracą a życiem prywatnym. Wielu ludzi straciło bliskich.

Konieczność unikania spotkań towarzyskich i rodzinnych prowadziła do poczucia samotności i izolacji społecznej. Z tego powodu szczególnym cierpieniem byli dotknięci ludzie starsi, osoby z niepełnosprawnościami i żyjące w pojedynkę.

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia, dotyczącego wpływu pandemii na zdrowie psychiczne, przed COVID-19 liczba osób leczonych z powodu problemów psychicznych była znacznie mniejsza. Badania pokazują, że pandemia jeszcze bardziej poszerzyła zakres potrzeb. Szczególnie uwidocznione zostały luki w leczeniu ambulatoryjnym w obszarze zdrowia psychicznego. Ponadto wzrosło o 25% występowanie zaburzeń lękowych i depresji na świecie.

Badania pokazują też, że większość pacjentów wymagających hospitalizacji z powodu COVID-19 ma utrzymujące się objawy nawet po przebyciu choroby, zwłaszcza zmęczenie i duszność. Istnieje zatem potrzeba długoterminowej obserwacji tych osób i tworzenia programów rehabilitacji.

U młodych w przedziale 14-16 lat zaobserwowano zwiększone ryzyko wystąpienia negatywnych objawów psychicznych. Rozpowszechnianie dużej ilości informacji zdrowotnych za pośrednictwem mediów wiązało się z wyższym poziomem lęku, co ma swoje konsekwencje do dziś. Niewątpliwie potrzebne są odpowiednie działania, m.in. w zakresie poradnictwa psychologicznego, aby pomóc tej grupie w powrocie do zdrowia.

W badaniach zwrócono również uwagę na istotną potrzebę wsparcia społecznego oraz wczesnej pomocy psychologiczno-psychiatrycznej dla dzieci, rodziców i opiekunów wciąż doświadczających nadmiernego stresu. Depresja, zaburzenia snu oraz różne formy uzależnień częściej dotykają pracowników służby zdrowia, zwłaszcza tych, którzy pracowali w szpitalach, i osób mających kontakt ze społeczeństwem, takich jak m.in. funkcjonariusze organów ścigania.

Pandemia spowodowała wzmożone zapotrzebowanie na wsparcie psychologiczne, w tym terapię indywidualną i grupową. Wiele osób potrzebuje długotrwałego wsparcia, aby poradzić sobie z jej konsekwencjami. Warto też zauważyć, że pomimo trudności wiele osób wykazało się dużą zdolnością do adaptacji i radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Wprowadzenie zdrowych strategii zachowań, takich jak regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta i pozytywne myślenie, pomogło wielu w zwiększeniu odporności psychicznej.

Perspektywa normalności

Wśród osób, które przechodziły COVID-19, można zaobserwować występowanie objawów zespołu stresu pourazowego (PTSD, ang. post-traumatic stress disorder). Jest to zaburzenie psychiczne, które może być spowodowane przez traumatyczne wydarzenia. Objawia się doświadczaniem nieprzyjemnych emocji, myśli i wspomnień. Większość osób, które je przeżywają, z czasem czuje się coraz lepiej. Gdy jednak te reakcje nie ulegają osłabieniu i wpływają na życie codzienne, jest to PTSD.

Jednym z przykładów leczenia tych objawów jest terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie (TF-CBT, ang. trauma-focused cognitive behavioral therapy). Terapia ta jest odpowiednia do pracy pod kątem powrotu do stałego, przedpandemicznego życia i wsparcia w poradzeniu sobie z doświadczeniem pandemii COVID-19. Kładzie ona nacisk m.in. na edukację dotyczącą psychologicznych skutków pandemii, na rozwój umiejętności psychospołecznych w celu dostosowania emocjonalnego i behawioralnego zaburzonego podczas zamknięcia w domach czy na techniki relaksacyjne związane z radzeniem sobie ze stresem.

Terapia ta pomaga także w rozwoju umiejętności dobrego przeżycia żałoby w celu poradzenia sobie ze stratą członków rodziny lub przyjaciół, którzy zmarli z powodu koronawirusa. W TF-CBT terapeuta pomaga w odwrażliwianiu się na stresogenne bodźce. Między sesjami osoba otrzymuje polecenie wykonania w domu odpowiedniej pracy osobistej, co znacząco skraca czas terapii oraz wzmacnia efekty terapeutyczne.

Terapia służy uczeniu się efektywnego panowania nad stresem, przeformułowań przekonań związanych z przeżytą traumą oraz technik przedłużonej ekspozycji. Polegają one na ponownym odtworzeniu traumy w bezpiecznym otoczeniu pod opieką specjalisty i stworzeniu spójnej narracji na temat wydarzenia. Konfrontacja z negatywnymi bodźcami stwarza warunki do rozwoju umiejętności opanowywania własnego stresu i lęku.

TF-CBT ma strukturę fazową. Metodę dopasowuje się indywidualnie do każdego przez dostosowanie zarówno treści wszystkich elementów do potrzeb, jak i czasu poświęconego na każdy element. Dzięki temu stopniowo, w odpowiednim tempie, osoba poddana terapii uczy się odnoszenia do traumatycznych wydarzeń, których doświadczyła.