Początki 1. Polskiej Dywizji Pancernej sięgają 1941 r., gdy na Wyspach Brytyjskich odtwarzano zdolność bojową polskich jednostek skrwawionych w walkach w obronie Norwegii i Francji. Pomysłodawcą był gen. Stanisław Maczek, który miał już na tym polu duże doświadczenie.

Armia przyszłości

Na kilka miesięcy przed wybuchem wojny stworzył pierwszą w dziejach polskiego oręża całkowicie zmotoryzowaną brygadę pancerną, która znakomicie wywiązywała się ze swoich zadań podczas kampanii wrześniowej w Polsce i rok później we Francji. W analizie przebiegu walk z nieprzyjacielem stwierdził: „Niemcy pokonali nas nie swoją odwagą, nawet nie liczbą, ale techniką, motorem, czołgiem – musimy więc wyciągnąć z tego doświadczenia wnioski, musimy sami uzbroić się w motor i czołg”. W raporcie do Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego napisał: „Armia przyszłości to armia pancerna”. Organizacja dywizji trwała 2 lata. Latem 1944 r. liczyła ona ponad 15 tys. świetnie przeszkolonych żołnierzy, dysponujących prawie 400 czołgami i ponad 4 tys. pojazdów mechanicznych. Takiej formacji jeszcze w wojsku polskim nie było. Ze znakami husarii z czasów zwycięstwa pod Wiedniem w XVII wieku dywizja została zdesantowana na plażach Normandii 1 sierpnia 1944 r.

W kotle Falaise

Dywizja Maczka została skierowana w okolice francuskiego Falaise, gdzie toczyła się jedna z najkrwawszych bitew pancernych II wojny światowej. Polakom postawiono kluczowe zadanie. Mieli uderzyć od strony wschodniej i zamknąć doborowe niemieckie dywizje SS w kotle walk. Zdobywając Chambois i okoliczne wzgórza 259 i 252 oraz wzgórze Montormel, zwane Maczugą, Polacy wykonali zadanie. Jak obrazowo ujmował to gen. Maczek, jego żołnierze stali się „korkiem w butelce”, w której zamknięci zostali Niemcy. Walki trwały prawie 2 tygodnie. „Bomby niemieckie sypały się na nasze głowy. Cała szerokość i głębokość przygotowanego natarcia została obrzucona tysiącami bomb. Nigdy w życiu nie byłem pod takim bombardowaniem jak wtedy” – wspominał po latach płk Franciszek Skibiński. „To było piekło” – opowiadał w 2019 r. na spotkaniu z polskimi harcerzami pod Montormel nieżyjący już weteran kpt. Edmund Semrau. „Cztery doby byliśmy bez snu! Pod ostrzałem! Nie ugięliśmy się! W głowach mieliśmy pamięć o naszych rodzinach i bliskich, którzy krwawią na barykadach Warszawy. To pomagało trwać!” Po Falaise zaczął się triumfalny marsz dywizji przez zachodnią Europę. Do rangi symbolu urosło wyzwolenie miasta Abbeville. Pięć lat wcześniej to właśnie tu sztabowcy francuscy i brytyjscy podjęli brzemienną w skutki decyzję, że nie ruszą z odsieczą dla walczącej w osamotnieniu Polski.

Szlak wolności

Dywizja ruszyła przez Francję, Belgię i Holandię. Żołnierze wyzwalali: Ypres, Tielt, Gandawę, Lokeren, Saint Nikolas, Axel. Nie przegrali żadnej bitwy. Bez wątpienia przyczynił się do tego również geniusz ich dowódcy. Jeszcze przed wojną przełożeni pisali o Maczku, że „gdy spojrzy na mapę, gdy oceni położenie własne i przeciwnika, od razu ma trafną koncepcję rozegrania boju”. Podkomendni szanowali go niezmiernie za to, że nigdy nie szafował krwią żołnierską, a w zmaganiach z wrogiem zawsze starał się chronić ludność cywilną. Nazywali go żartobliwie Bacą, bo jak dobry pasterz potrafił zadbać o powierzone mu stado. Tak było również w końcu października 1944 r., gdy pancerniacy podeszli pod Bredę. Trafne decyzje gen. Maczka spowodowały, że miasto zostało szybko wyzwolone, dywizja poniosła stosunkowo niewielkie straty, ocalone zostały ludność cywilna i wielowiekowe bezcenne zabytki. W całym mieście pojawiły się napisy w języku polskim: „Dziękujemy wam, Polacy”. 11 listopada władze miasta przyznały generałowi i wszystkim jego podkomendnym honorowe obywatelstwo. Pamięć o wyzwoleniu miasta jest w Bredzie żywa po dziś dzień, czego przykładem są nie tylko huczne obchody rocznicowe – do niedawna jeszcze z udziałem ostatnich żyjących żołnierzy 1. Dywizji Pancernej – ale nawet oprawy meczów piłkarskich przygotowywane przez klub NAC Breda.

Po krótkim odpoczynku w Bredzie żołnierzy czekały jeszcze krwawe walki przy forsowaniu kanału Küsten na granicy holendersko-niemieckiej, a potem pogoń za wrogiem. Wiodła ona przez Oberlangen, gdzie 12 kwietnia 1944 r. wyzwolili obóz jeniecki, w którym Niemcy więzili kobiety żołnierzy walczące w Powstaniu Warszawskim. „Gdy zobaczyłyśmy polskie znaki na czołgach i orzełki na beretach żołnierzy, nie mogłyśmy opanować łez” – wspominała przed kilkoma laty druhna Hanna Szczepanowska, łączniczka z powstania, więźniarka obozu. Trzy tygodnie później pancerniacy zakończyli swój szlak bojowy w bazie morskiej w Wilhelmshaven. Symboliczne stało się wręczenie gen. Maczkowi polskiego godła, które Niemcy zrabowali podczas walk o Gdynię w 1939 r. i trzymali w swej bazie jako wojenne trofeum.

Bohaterowie bez ziemi

Radość ze zwycięskiego szlaku wolności mieszała się z goryczą klęski, której doświadczyła Polska w wyniku dyktatów jałtańskich. Generał Maczek i większość jego podkomendnych zmuszeni byli pozostać na emigracji. Wielu osiedliło się w gościnnej Holandii. W 1946 r. kontrolowany przez Sowietów rząd w Warszawie pozbawił generała polskiego obywatelstwa. „Nie przyjmowałem do wiadomości absurdów – wspominał po latach gen. Maczek. – Ktoś ma prawo zabrać mi miano Polaka? Paranoja!”. Aby utrzymać rodzinę, został robotnikiem fabrycznym, a później barmanem w pubie w Edynburgu. Wyzwoliciel zachodniej Europy, dowódca, który nie przegrał żadnej bitwy i był postrachem dla Niemców, zmuszony był co wieczór nalewać piwo ku uciesze szkockich bywalców lokalu.

Ci z jego podkomendnych, którzy ze względów rodzinnych powrócili do Polski, przeżyli piekło. Jednym z nich był płk Franciszek Skibiński. Został aresztowany i w pokazowym procesie skazany na dożywotnie więzienie. Wyszedł z niego dopiero w 1956 r., gdy przygasł najgorszy czas terroru komunistycznego. Generał Maczek nie stracił nadziei na odzyskanie przez Polskę niepodległości. „Niech pan generał trwa jak najdłużej. Jak opoka” – usłyszał od Ojca Świętego Jana Pawła II podczas spotkania w Rzymie w 1986 r. Gdy u schyłku PRL rząd zaprosił go na uroczystości 50. rocznicy wybuchu wojny, generał wydał oświadczenie. „List premiera PRL Rakowskiego z górą 40 lat spóźniony nie dał mi żadnej satysfakcji i zupełnie nie zmienił mego negatywnego stosunku do władz Polski Ludowej” – stwierdził stanowczo. Doczekał wolnej Polski, ale stan zdrowia nie pozwolił mu jej odwiedzić. Zmarł w 1994 r. w wieku 102 lat. Zgodnie z jego wolą spoczął wśród swoich pancerniaków na cmentarzu wojennym w Bredzie. Przy jego grobie co roku meldowało się kilkunastu podkomendnych, ale i oni dołączyli już do swego generała.

Autor jest historykiem, doradcą Prezesa IPN, w latach 2016-24 był szefem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.