Spacerując po stolicy, wśród nowoczesnych budynków i tętniących życiem ulic, łatwo przeoczyć ślady dawnych tragedii. A jednak są one obecne w nazwach ulic, w ocalałych fragmentach murów, w kapliczkach i krzyżach. To one najpełniej opowiadają historię miasta, które wielokrotnie podnosiło się z ruin. Jednym z takich miejsc jest niezwykle wymowny krzyż przy Wale Miedzeszyńskim.

Ślady Potopu

Posadowiono go na masywnym, betonowym cokole. Krzyż stoi niedaleko ul. Algierskiej. Upamiętnia poległych w bitwie ze Szwedami, stoczonej 28 i 29 lipca 1656 r. Ona sama w zbiorowej wyobraźni – głównie dzięki „Potopowi” Henryka Sienkiewicza i filmowi Jerzego Hoffmana – utrwaliła się dzięki efektownej husarskiej szarży. Niestety, rzeczywistość tamtych dni była znacznie bardziej dramatyczna. Niedługo po bitwie doszło do pierwszej rzezi Pragi, dokonanej na rozkaz króla Szwecji Karola Gustawa.

Ofiary tamtej masakry pogrzebano zapewne na terenie dzisiejszego parku praskiego. Tam, gdzie dziś wznosi się wał, pochowano żołnierzy – polskich czy szwedzkich, tego nie wiemy. Wiadomo natomiast, że skutki „potopu” były dla Rzeczypospolitej katastrofalne: w drugiej połowie XVII w. liczba ludności kraju spadła nawet o 30-40%. Warszawa była w tym czasie trzykrotnie zdobywana i odbijana. Po kolejnym zajęciu miasta przez wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie w 1657 r. została ona niemal doszczętnie splądrowana. Spisy z początku lat 60. XVII w. wskazują, że ocalała zaledwie 1/3 domów, a liczba mieszkańców dramatycznie się zmniejszyła.

Nie wiemy również, czy ci, którzy przetrwali, postawili pierwszy krzyż na mogiłach poległych i zamordowanych. To kolejna biała plama w dziejach tego miejsca. Pewne jest jedynie to, że obecny znak postawiono dopiero w... XX w. Źródła podają trzy możliwe daty: 1906, 1916 lub 1928 r.

O wiele lepiej udokumentowanym świadectwem wydarzeń z czasów „potopu” jest symboliczny kamień na grobie Rocha Kowalskiego, bohatera „Trylogii”, znajdujący się przed kościołem Matki Bożej Loretańskiej przy ul. Ratuszowej 5A. Sienkiewicz oparł tę postać na przekazach o husarzu zabitym przez gwardię królewską i pochowanym przez bernardynów na dziedzińcu świątyni.

Miejsce zadumy

Krzyż nad Wisłą, wzniesiony na pamiątkę krwi przelanej w obronie wolności, jest dziś przede wszystkim miejscem modlitwy. Od ponad czterdziestu lat zatrzymują się przy nim idący na Jasną Górę uczestnicy Praskiej Pielgrzymki Pomocników Maryi.

Pątnicy w swoich modlitwach powierzają Bogu losy ojczyzny i swoje osobiste intencje. Warto pójść ich śladem. Krzyż przy Wale Miedzeszyńskim to dobre miejsce na cichą modlitwę, na zadumę, ale też na wdzięczność Panu Bogu za pokój, za wolność. I za pamięć, którą obecnie możemy pielęgnować.