Polsko-niemiecka wystawa objazdowa jest prezentowana w formie wielkoformatowych plansz ilustrowanych fotografiami, mapami oraz materiałami historycznymi. Ekspozycja przedstawia najważniejsze zabytki architektury i sztuki dawnego biskupstwa lubuskiego – od katedr i kościołów miejskich po wiejskie świątynie, malowidła ścienne, rzeźbę architektoniczną oraz dziedzictwo templariuszy i joannitów. Szczególną uwagę poświęcono obiektom zachowanym po obu stronach współczesnej granicy polsko-niemieckiej.

Nowatorski charakter

Impulsem do powstania wystawy były obchody 900-lecia utworzenia biskupstwa lubuskiego, a pomysłodawcą i inicjatorem wystawy był historyk, pedagog i działacz społeczny śp. Zbigniew Czarnuch. Jubileusz stał się okazją do ponownego spojrzenia na historię tej zapomnianej diecezji oraz jej dziedzictwo artystyczne. Zadania organizacji wystawy podjęło się Miejskie Muzeum Viadrina we Frankfurcie nad Odrą w ramach polsko-niemieckiego projektu poświęconego dziedzictwu historycznemu biskupstwa lubuskiego. Projekt realizowany jest we współpracy z partnerami po obu stronach Odry przez pracownik naukową muzeum i kuratorkę prezentowanej wystawy dr Agnieszkę Lindenhayn-Fiedorowicz. Wystawa nie jest jednak wyłącznie prezentacją fotografii. Jej podstawę stanowią autorskie teksty przygotowane specjalnie na potrzeby projektu, będące rezultatem szeroko zakrojonych badań archiwalnych, bibliotecznych i terenowych prowadzonych przez kuratorkę po obu stronach Odry. – Wiele pokazanych interpretacji, ustaleń oraz zestawień zabytków ma charakter nowatorski i opiera się na wynikach badań, które nie były dotychczas prezentowane szerokiej publiczności. Dzięki temu ekspozycja jest nie tylko atrakcyjna wizualnie, lecz stanowi także pierwszą całościową próbę naukowego opracowania sztuki i architektury biskupstwa lubuskiego jako wspólnego dziedzictwa kulturowego Polski i Niemiec – wyjaśnia dr Agnieszka Lindenhayn-Fiedorowicz.

Projekt będzie kontynuowany

Wystawa została zainaugurowana w styczniu br. we Frankfurcie nad Odrą i była następnie prezentowana w Ośnie Lubuskim, Kostrzynie nad Odrą oraz na zamku w Beeskow. Po zakończeniu ekspozycji w Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze będzie można ją zobaczyć jeszcze w Lubuszu, Międzyrzeczu, Gorzowie Wlkp., Neuzelle, Górzycy oraz Sulęcinie. – Wystawa od początku pomyślana została jako polsko-niemiecka ekspozycja objazdowa prezentowana po obu stronach Odry. Ze względu na duże zainteresowanie projekt będzie kontynuowany również w 2027 r. Już dziś zarezerwowane są kolejne miejsca prezentacji, m.in. w Witnicy, Dębnie, Łagowie, Münchebergu, Seelow, Salzwedel oraz w Berlinie – mówi dr Agnieszka Lindenhayn-Fiedorowicz.

– Wystawa zostanie pokazana także w bardziej odległych lokalizacjach związanych historycznie z biskupstwem lubuskim, m.in. w Opatowie w województwie świętokrzyskim, który w średniowieczu należał do dóbr biskupów lubuskich. Tym samym projekt obejmie nie tylko historyczny obszar biskupstwa, lecz również miejsca związane z jego dawnym dziedzictwem i oddziaływaniem – dodaje.

Pozytywny odbiór

Wystawa spotyka się z bardzo pozytywnym odbiorem zarówno w Polsce, jak i w Niemczech. Szczególne zainteresowanie wzbudza fakt, że po raz pierwszy przedstawia dzieje sztuki biskupstwa lubuskiego jako wspólnego dziedzictwa kulturowego regionu, bez podziału na współczesne granice państwowe. W wielu miejscach prezentacji ekspozycji towarzyszyły dodatkowe wydarzenia popularyzujące historię regionu, m.in. oprowadzania kuratorskie, wykłady, seminaria historyczne oraz konferencje naukowe. Celem wystawy jest przywrócenie pamięci o biskupstwie lubuskim oraz ukazanie jego znaczenia dla historii i kultury pogranicza polsko-niemieckiego. Projekt ma zwrócić uwagę na bogate dziedzictwo artystyczne regionu i zachęcić do jego odkrywania bezpośrednio w terenie. Wystawa ma również istotny wymiar tożsamościowy. Ziemia Lubuska należy do regionów o wyjątkowo złożonej historii, a po II wojnie światowej jej struktura społeczna została niemal całkowicie ukształtowana przez ludność napływową. Wiedza o wcześniejszych dziejach tych ziem jest wciąż stosunkowo niewielka. Wystawa pomaga zrozumieć historyczne korzenie regionu i pokazuje, że współczesna tożsamość mieszkańców województwa lubuskiego wyrasta z wielowiekowego i wielokulturowego dziedzictwa pogranicza.

Zrozumieć dzieje

Doktor Agnieszka Lindenhayn-Fiedorowicz podkreśla, że jest to pierwsza tak kompleksowa prezentacja sztuki i architektury biskupstwa lubuskiego.

– Wystawa opiera się na szeroko zakrojonych badaniach, kwerendach archiwalnych i dokumentacji fotograficznej wykonanej specjalnie na potrzeby projektu. Jej wyjątkowość polega również na ponadgranicznym spojrzeniu na wspólne dziedzictwo kulturowe Polski i Niemiec. historia biskupstwa pokazuje bowiem, jak silnie splecione były dzieje obu krajów i jak wiele wspólnych śladów tej historii zachowało się do dziś po obu stronach Odry – wyjaśnia kurator wystawy. Wystawa pokazuje również, że nazwa „Ziemia Lubuska”, obecna dziś w nazwie województwa i Muzeum Ziemi Lubuskiej, wywodzi się właśnie od tegoż niemal zapomnianego biskupstwa. Dzięki temu pozwala lepiej zrozumieć historyczne korzenie regionu i znaczenie jego dziedzictwa dla współczesnej tożsamości mieszkańców. – Wystawa poświęcona sztuce i architekturze biskupstwa lubuskiego ma dla muzeum szczególne znaczenie. Choć Zielona Góra historycznie nie należała do obszaru dawnego biskupstwa, to właśnie od niego swoją nazwę wzięły zarówno Ziemia Lubuska, jak i współczesne województwo lubuskie. Ekspozycja przypomina o korzeniach tej nazwy i pozwala lepiej zrozumieć skomplikowane dzieje regionu – mówi Leszek Kania, dyrektor Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze. – Jest to również ważny głos w dyskusji o wspólnym dziedzictwie kulturowym pogranicza polsko-niemieckiego. Ekspozycja pokazuje, że historia regionu nie kończy się na współczesnych granicach, a wiele elementów dziedzictwa ma charakter ponadregionalny i ponadnarodowy. Dlatego cieszymy się, że Muzeum Ziemi Lubuskiej może być miejscem prezentacji tego wyjątkowego projektu.

Diecezja lubuska została utworzona za panowania Bolesława Krzywoustego w latach 1124-25 w ramach metropolii gnieźnieńskiej. Obejmowała ziemie leżące w widłach rzek Odry i Warty oraz tereny na lewym brzegu Odry po Sprewę. Siedzibą diecezji był najpierw Lubusz, później przez pewien czas Górzyca, leżąca po wschodniej stronie Odry, następnie ponownie Lubusz, a w końcu – po tym gdy w 1373 r., podczas wojny o panowanie nad Brandenburgią, wojska cesarskie Karola Luksemburskiego spaliły katedrę w Lubuszu – Fürstenwalde nad Sprewą. W 1555 r. zmarł ostatni katolicki biskup lubuski Jan VII Horneburg i rozpoczęła się reformacja na terenie diecezji. Ostatnie katolickie nabożeństwo odprawiono w 1565 r. Diecezja lubuska przestała istnieć w 1598 r.