W bieżącym roku mija 140. rocznica wybuchu powstania styczniowego. Ziemia sawińska była świadkiem kilku walk oddziałów powstańczych z przeważającymi wojskami rosyjskimi, np. w Bukowej Małej, gdzie dowodził bohater niepodległościowego zrywu w powiecie chełmskim, Kazimierz Bogdanowicz, na pograniczu wsi Bukowa Mała - Iłowa, w której uczestniczył późniejszy bohater Komuny Paryskiej, Walery Wróblewski, na pograniczu Rudki Łowieckiej i Petryłowa, gdzie miała miejsce potyczka w przeddzień bitwy pod Malinówką. Jednak najbardziej upamiętniła się bitwa, którą stoczono między Sawinem a Malinówką, okupiona wielu poległymi powstańcami. Tradycja podaje, że straciło tam życie około stu polskich żołnierzy. Nie są znane ich nazwiska i nikt z mieszkańców Sawina nie zna miejsca ich pochówku. Przypuszcza się, że zostali oni pogrzebani na sawińskim cmentarzu rzymskokatolickim, lecz ich wspólna mogiła przez carskich żołnierzy została zrównana z ziemią i przykryta darnią, aby miejscowa ludność nie okazywała zmarłym należytych wyrazów czci jako bohaterom narodowym. W księgach parafialnych, dotyczących zmarłych z tego czasu, znajduje się tylko lakoniczna wzmianka o pochówku poległych powstańców bez podania nazwisk, liczby ani miejsca masowej mogiły, Władze kościelne oraz administracyjne Sawina, w osobach proboszcza, ks. kan. Mieczysława Marszałka, wójta Andrzeja Mazura, starosty chełmskiego Eugeniusza Wilkowskiego i sekretarza gminy Andrzeja Skóry, postanowiły upamiętnić ofiarę życia tych, którzy 140 lat temu z miłości do ojczystego kraju podjęli nierówną walkę z zaborcą rosyjskim o odzyskanie wolności i suwerenności Ojczyzny. Duszą całego przedsięwzięcia stał się Hubert Wiciński, wybitny znawca dziejów ziemi chełmskiej, a szczególnie ziemi sawińskiej. Postanowiono uczcić tych zapomnianych bohaterów budową pomnika - symbolicznej mogiły, szczególnie poświęconej powstańcom poległym w bitwie pod Malinówką i Bukową Małą. Zlokalizowano miejsce pod pomnik przy głównej alei na cmentarzu grzebalnym, nazwaną Aleją Powstańców Styczniowych. Wiele instytucji i osób prywatnych zaofiarowało pomoc finansową, organizowano także zbiórkę pieniężną na cmentarzu grzebalnym i przy kościele w czasie uroczystości odpustowych. Wreszcie przystąpiono do realizacji projektu. Zbudowano z wielkich głazów polnych wysoki cokół, w który włożono i umocowano wysoki, dębowy krzyż z ekspresywną rzeźbą Chrystusa bez rąk i opasanego łańcuchem. W przedniej części cokołu utwierdzono pamiątkową tablicę z napisem: „Bóg - mocą, celem - Ojczyzna. Mogiła Powstańców Styczniowych 1863-1864. Pamięci poległych: Malinówka 21.11.1863, Bukowa Mała 23.01.1863 i 31.12.1863. Wdzięczni Rodacy. Sawin 28.09.2003”.
Ta ostatnia data stała się dniem uroczystego odsłonięcia i poświęcenia pomnika-mogiły. Wokół niego zgromadziły się delegacje władz powiatowych, ościennych gmin: Chełma, Hańska, Rudy Huty, Siedliszcza, Wierzbicy, Woli Uhruskiej, a przede wszystkim Sawina. Przybyły liczne delegacje młodzieży gimnazjalnej z okolicznych szkół, kombatanci z pocztami sztandarowymi, a przede wszystkim licznie zebrane społeczeństwo samego Sawina. Proboszcz parafii sawińskiej, ks. kan. Mieczysław Marszałek odprawił przy symbolicznej mogile Mszę św. i wygłosił patriotyczne kazanie. Dziekan dekanatu Chełm-Zachód, ks. kan. Tadeusz Kawala dokonał poświęcenia pomnika, u stóp którego młodzież złożyła w urnie ziemię z pól bitew stoczonych w różnych miejscowościach gminy sawińskiej. Delegacje poszczególnych gmin okryły mogiłę wieńcami. Kompania honorowa Wojska Polskiego z garnizonu chełmskiego uczciła salwami honorowymi powstańców, a przedtem jeden z żołnierzy odczytał uroczysty apel. Przy tej okazji głos zabrali przedstawiciele gminnych władz i zaproszonych gości.
Po uroczystości na cmentarzu grzebalnym odbyła się sesja popularno-naukowa w Zespole Szkół w Sawinie pod przewodnictwem prof. Aliny Kowalczykowej, byłej mieszkanki tej miejscowości. Wygłoszono referaty: Stanisław Błaszczuk - Powstanie styczniowe w powiecie chełmskim, dr Eugeniusz Wilkowski - Grekokatolicy wobec powstania, Hubert Wiciński - Powstanie styczniowe na terenie gminy Sawin, ks. Henryk Zdybel - Duchowieństwo Sawina wobec powstania oraz prof. Alina Kowalczykowa - Powstanie styczniowe gminy Sawin w literaturze, prasie i źródłach archiwalnych. Ponadto Błażej Jasiński przedłożył dwa komunikaty: Tradycja ludowa a powstanie styczniowe (legendy powstania styczniowego z terenu gminy) i Mogiły powstańcze i próba określenia poległych w boju pod Malinówką. Po sesji miał miejsce montaż słowno-muzyczny z przerywnikami filmowymi, przedstawiający zryw powstańczy, przygotowany przez młodzież gimnazjalną z Sawina. Otwarto także wystawę pt. Powstanie styczniowe w gminie Sawin. Wygłoszone referaty i przedłożone komunikaty dostarczyły wielu ciekawych informacji na temat powstania styczniowego na ziemi sawińskiej.
Uroczystość religijno-patriotyczna była niebagatelną dla mieszkańców ziemi sawińskiej, a szczególnie dla młodzieży, lekcją historii kawałka ojczystego kraju, skropionego męczeńską krwią jego synów walczących o wolność Ojczyzny nawet za cenę najwyższą - ofiarę swego młodzieńczego życia.