Związki Kościoła z patriotyzmem w minionych wiekach były naturalne. To, co było pożyteczne dla Kościoła, było również dobre dla Polski. Kościół przez wieki był schronieniem dla ludzi broniących polskości. Kapłani dodawali otuchy, zachęcali do zajmowania postaw patriotycznych. I nie chodzi tutaj wcale o zachęcanie do walki w obronie Ojczyzny. Poprzez pracę wychowawczą kształcili pokolenia ludzi gotowych oddać życie za Ojczyznę, ludzi gotowych bronić polskiej mowy, kultury, wiary. Dzisiaj związki te na skutek laicyzacji, sekularyzacji powoli zacierają się. "A patriotyzm to przecież umiłowanie Ojczyzny. Zaś Ojczyzna nie jest wymyślonym tworem, przybiera konkretne kształty. To rzeźba terenu, gór, łąk, pól i pór roku, dróg i jedynego niepowtarzalnego domu rodzinnego. To wspólnota egzystencji. To przeszłość, historia, to teraźniejszość, ale także i przyszłość. Nie można zawężać patriotyzmu do czynu zbrojnego. Patriotyzm to także życie dla Ojczyzny, praca dla jej dobra" - powiedział ks. kan. Stanisław Kocot. Ślady patriotyzmu, związków Kościoła z umiłowaniem Ojczyzny możemy jeszcze odnaleźć w kościołach, na cmentarzach, w przydrożnych kapliczkach czy pomnikach. Tylko trzeba chcieć zatrzymać się, pochylić głowę nad historią.

Wystarczy przypomnieć sługę Bożą Wandę Malczewską, przebywającą na dworze Mieroszewskich w Zagórzu. Nie zważając na represje carskie, zakładała polskie szkoły, uczyła dzieci czytać i pisać. Przygotowywała powstańców. Później uczestników powstania broniła przed zsyłką na Sybir. Jej bratanek Jacek Siemieński, do którego należał dwór i ziemie zagórskie, brał udział w powstaniu styczniowym, za co był później prześladowany do tego stopnia, że musiał sprzedać majątek. Jako pierwszy w okolicy zniósł pańszczyznę, co była na ówczesne czasy posunięciem rewolucyjnym. Sprowadzał również książki napisane w języku polskim, wystawiał przedstawienia teatralne. Ks. Grzegorz Augustynik, pochodzący z zagórskiej parafii, budowniczy probazyliki Matki Bożej Anielskiej w Dąbrowie Górniczej, był prześladowany za to, że rozpowszechniał kult św. Stanisława Kostki, organizował Towarzystwa Społeczne. Groziło mu za to zesłanie na Sybir i musiał opuścić Dąbrowę Górniczą.

Pomnikiem patriotyzmu jest sosnowiecka bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Na jej ścianach Tetmajer i Uziembło złożyli hołd Polakom, którzy walczyli za wolność Ojczyzny i Kościoła. Autor wydanego w 1939 r. Przewodnika po Zagłębiu Dąbrowskim pisze o polichromii "gorący poryw patriotyzmu, pobożności i talent artystów stworzyły tu dzieło niepowszednie. Wnętrze kościoła ma niewiele sobie równych w Polsce. Jest źródłem prawdziwej dumy sosnowiczan, zarówno ze stanowiska sztuki, jak i symboliki polskich uczuć patriotycznych" . W sumie polichromia składa się z 14 scen tematycznie związanych z historią Polski i Kościoła, m.in.: chrzest Polski, chrzest Litwy, śluby Jana Kazimierza. Sceny o treści historyczno-religijnej uzupełniają wizerunki 22 świętych w całej postaci oraz 40 popiersi.

Na starym cmentarzu w Olkuszu, zlokalizowanym w centrum miasta, jednym z najstarszych nagrobków jest grób Romana Bukowskiego, uczestnika powstania listopadowego. Odwiedzający cmentarz najczęściej zatrzymują się jednak przy grobie, w którym leży Włoch - Francesco Nullo i trzech innych uczestników powstania styczniowego. Włoski pułkownik zginął 5 maja 1863 r. w bitwie pod Krzykawką. Wdzięczni mieszkańcy Olkusza potajemnie w 1909 r. postawili mu kamienny pomnik przedstawiający roztrzaskane drzewo. Władze komunistyczne w latach sześćdziesiątych próbowały cmentarz zlikwidować, przekształcając go w miejski park. Na szczęście nie udało im się tego dokonać. Dziś cmentarz jest miejscem pamięci o historii Polski.