Archikatedra lubelska, ufundowana przez Bernarda Maciejowskiego, należy do jednej z pierwszych w Polsce wczesnobarokowych realizacji. Jej bazylikowy kształt, z bezwieżową wzorowaną na rzymskim kościele Il Gesu fasadą, został zaprojektowany w 1586 r. przez J. M. Bernardoniego. Poprzedzona sześciokolumnowym portykiem, z tympanonem udekorowanym płaskorzeźbą „Chrzest Chrystusa” i kartuszem z dewizą biskupa lubelskiego Stefana Wyszyńskiego „Soli Deo” (Jedynemu Bogu), stanowi nie tylko cenny obiekt sakralny, ale przede wszystkim miejsce wzrostu wiary wielu pokoleń. „Katedra wycisza z wielkiego gwaru miasta, pozwala sprawy zostawić, odpocząć, uciszyć emocje, dotknąć swojej głębi, tego, czym się jest i z czym się przychodzi, podnieść oczy na obraz Matki Bożej, pójść przed Najświętszy Sakrament, a potem poświęcić chwilę na zwiedzanie” - podkreśla ks. kan. Adam Lewandowski, proboszcz parafii archikatedralnej od 1997 r.
W 1998 r. abp Józef Życiński zainicjował restaurację i konserwację archikatedry. Prace zakończone w 2006 r. objęły m.in.: inwentaryzację architektoniczno-konserwatorską, historyczne badania źródłowe, ekspertyzy, badania archeologiczne, prace budowlane, wymianę instalacji wewnętrznych, prace konserwatorskie przy detalu architektonicznym i dekoracji malarskiej oraz związane z aranżacją, wyposażeniem i ekspozycją prezbiterium, krypt, zakrystii, a także z adaptacją skarbca i zakrystii akustycznej na cele Muzeum 200-lecia Archidiecezji Lubelskiej wraz z konserwacją eksponatów. Efekty prac cieszą, jednak dla Księdza Proboszcza „odnowiona katedra jest znakiem, jak przestrzeń, architektura, malowidła pełnią funkcje ikony. Chciałoby się, abyśmy przychodząc do katedry, czytali malowidła jako okno na rzeczywistość tajemnicy Boga, która do nas dociera w tej przestrzeni sakralnej”. Chociaż na uwagę zasługuje pokrywająca wnętrze archikatedry, skarbca i kaplicy akustycznej późnobarokowa, iluzjonistyczna polichromia autorstwa Józefa Meyera, wykonana po pożarze w 1752 r., a także Krzyż Trybunalski (XV w.), chrzcielnica spiżowa (XIII w.), ołtarz główny (XVII w.), późnobarokowe ołtarze boczne (II poł. XVIII w.), znajdujące się w prezbiterium obrazy o charakterze flamandzkim, przypisywane Fr. Lekszyckiemu - „Ostatnia Wieczerza” i „Uczta u Heroda”, a w skarbcu przechowywany jest jeden z najcenniejszych zbiorów szat i naczyń liturgicznych, prawdziwym bogactwem archikatedry są ludzie.
Gromadzą się oni w tym kościele biskupa, matce i głowie kościołów archidiecezji lubelskiej, na centralnych uroczystościach religijno-patriotycznych lub spotykają w ramach grup, wspólnot, ruchów i stowarzyszeń katolickich z Pasterzem diecezji, który stąd naucza. Tutaj, w sanktuarium Matki Bożej Płaczącej prezbiterzy rodzą się do kapłaństwa, a możliwość całodziennej adoracji Najświętszego Sakramentu i dyżur kapłana w konfesjonale stwarzają przestrzeń sakralną, w której można doświadczyć wewnętrznego uzdrowienia i nawrócenia. Parafia archikatedralna, erygowana w 1832 r., jest spadkobierczynią nieistniejącej farnej parafii św. Michała na Starym Mieście. Chociaż, gromadząc 10 kościołów rektoralnych, łączy różne duchowości, szczególną troską duszpasterzy są mieszkańcy Starego Miasta. „Poza katechizacją podejmujemy działania, żeby wyjść do tych ludzi, którzy są zamknięci w swoim bólu, biedzie, nędzy moralnej i materialnej. Chcemy do nich dotrzeć i zależy nam, aby uwrażliwić ludzi na siebie nawzajem” - mówi Ksiądz Proboszcz. Stąd funkcjonują Parafialne Zespoły Caritas pomagające ponad 260 rodzinom, dwie świetlice dla dzieci i jedna dla dorosłych oraz sieć 70 łączników między parafianami a duszpasterzami. „To są działania parafii archikatedralnej, która chce dotrzeć do wszystkich ludzi z zaproszeniem, zauważeniem, pomocą, zachętą włączenia się głębiej w życie religijne” - podkreśla.