Europa po drugiej wojnie światowej stanowiła podzielony świat wpływów określonych w Jałcie przez mocarstwa sojusznicze. Cała Słowiańszczyzna znalazła się, jak na ironię, w obszarze wpływów Moskwy, która jednak nie była ani carska, ani cerkiewna. Ateistyczny reżim komunistyczny dyktował reguły życia gospodarczego, kulturalnego i rościł sobie prawo do kształtowania życia religijnego. O ile dla państw z przewagą prawosławia związek tronu z ołtarzem był łatwiejszy, o tyle dla katolików, zwłaszcza w Polsce, oznaczał on sytuację nowych wyzwań, którym należało sprostać, aby uratować nie tylko Kościół, ale także fundamentalne wartości narodowe. W powojennej Polsce, jak niegdyś w okresie zaborów, związek Kościoła z narodem dokonywał się ponad władzą i państwem, a był określany przez architekta polskiego katolicyzmu drugiej połowy XX wieku - sługę Bożego kard. Stefana Wyszyńskiego.
Los Kościoła "za żelazną kurtyną" był nieustannie przedmiotem troski Stolicy Apostolskiej. Papież Pius XII stał na stanowisku wielkiego zaufania do Kościoła nad Wisłą. "Polska poradzi sobie sama" - mówił do dyplomatów watykańskich, udzielając jednocześnie szerokich pełnomocnictw kościelnych Prymasowi, który inaczej niż Prymas Węgier - kard. Mindszenty przyjął postawę rzeczowej argumentacji, konfrontacji autorytetu tysiącletniej tradycji katolickiego narodu ze zniewolonym systemem rządów komunistycznych, popełniających wiele dyplomatycznych błędów.
Ujawnia je w swoich, wydanych ostatnio, Pamiętnikach kard. Agostino Casaroli, specjalny wysłannik Jana XXIII, Pawła VI i Jana Pawła II do rozmów dyplomatycznych z państwami obozu sowieckiego. Celem tych rozmów było poszukiwanie sposobu na współistnienie bez dyskryminacji z powodu wyznania osób i instytucji. Książka ukazała się jako swoiste dopełnienie wydanych wcześniej dokumentów, zebranych przez Petera Rainę w dwóch tomach: Abp Dąbrowski. Rozmowy Watykańskie ( IW Pax, Warszawa 2001) i Cele polityki władz PRL wobec Watykanu ( IW Pax, Warszawa 2001). Pamiętniki są osobistymi notatkami męża stanu, duchownego, człowieka o wielkiej intuicji historycznej, zaangażowanego w tzw. politykę wschodnią Watykanu, rozwijaną w latach 60.-80. pod bezpośrednim nadzorem papieży. Zapiski te dotyczą rozmów z rządami Węgier, Czechosłowacji, Jugosławii, Polski i Bułgarii. Zamyka je perspektywa wyznaczona z jednej strony przez "znaki przejaśnienia", jak je nazywa Autor, a z drugiej - przez znamienne stwierdzenie kończące rozdział poświęcony Polsce: "Z poczuciem niepewności, ale i niewzruszonego optymizmu opuszczałem Polskę, która była i nadal pozostaje głęboko w moim sercu". Ten osobisty ton zaangażowania watykańskiego dyplomaty wydaje się być znamiennym owocem trwającej dwadzieścia lat misji poznawania realiów, odsłaniania ludzkich wybiegów, przewrotności i przywar oraz fascynacji wielkością religijnej żarliwości prostego ludu.
Dla czytelników znających omawiany okres dziejów Kościoła z własnego doświadczenia lektura książki kard. Casarolego może wydawać się zbyt schematyczna, ale stanowi za to dobre przypomnienie istotnych wątków tej historii. Czytelnikom młodszym wiekiem wskazuje na nowe ujęcie relacji państwo-Kościół, które przez ostatnie dziesięciolecie wielu, zwłaszcza liberalnych, historyków zdążyło już zawłaszczyć kilkoma zgrabnymi stereotypami w rodzaju "błędnej postawy Wyszyńskiego" czy redukcji patriotyzmu narodowego do zbitki pojęciowej "Polak-katolik" . Kard. Casaroli pokazuje stan faktyczny poglądów swoich rozmówców ze strony Episkopatu i ze strony ówczesnych rządów. Podaje też autorytatywną interpretację faktów, o którą dzisiaj coraz trudniej. Warto może zastanowić się nad swoistym dopełnieniem tego obrazu dokumentalistyczną pracą podającą bogatą faktografię dla tez stawianych przez Autora książki. W polskiej publicystyce nie brak osób mogących z powodzeniem takie pendant do książki kard. Casarolego przygotować. Dopowiedzmy prawdę do tego, co zechciał nam przypomnieć watykański dyplomata swoją książką.

Kard. Agostino Casaroli, "Pamiętniki. Męczeństwo cierpliwości. Stolica Apostolska i kraje komunistyczne (1963-1989)", tłumaczył Tadeusz Żeleźnik. Wyd. Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2001.