Adopcja i rodzicielstwo zastępcze to alternatywy dla zapłodnienia „in vitro” i aborcji. Jest to odpowiedź zarówno na dziecięce pragnienie kochającej rodziny, jak i wyraz rodzicielskiej troski dorosłych, spełnienie marzeń o macierzyństwie i ojcostwie. Kandydatów na rodziców adopcyjnych nie brakuje - jest ich więcej niż dzieci o uregulowanej sytuacji prawnej. Brakuje jednak kandydatów na rodziców zastępczych. Aby to zmienić, Miasto Łódź wdrożyło Program Rozwoju Rodzicielstwa Zastępczego. W ramach nowych, systemowych rozwiązań kandydaci na rodziców zastępczych mogą m.in. otrzymać duże mieszkanie czy pomoc w organizacji wypoczynku letniego dla dzieci; poza tym w strukturach pomocy społecznej i organizacjach pozarządowych wzmocnione zostały służby wsparcia rodziny. Celem programu jest nie tylko zapewnienie porzuconym lub krzywdzonym dzieciom bezpiecznego schronienia, ale także praca z rodziną naturalną. Ideałem jest bowiem skuteczna pomoc rodzinie, a nie odebranie dziecka.

Rodzice zastępczy poszukiwani

W odróżnieniu od rodzin adopcyjnych, rodziny zastępcze przyjmują dzieci tymczasowo - do czasu sprawdzenia i uregulowania ich sytuacji. W Polsce funkcjonują różne rodzaje rodzin zastępczych: spokrewnione z dzieckiem, niespokrewnione z dzieckiem i zawodowe. Te ostatnie dzielą się na wielodzietne, specjalistyczne i o charakterze pogotowia rodzinnego. Po podjęciu decyzji o chęci zostania rodzicem zastępczym pierwsze kroki najlepiej skierować do instytucji na co dzień zajmujących się tą problematyką. Może to być ośrodek adopcyjno-opiekuńczy, powiatowe centrum pomocy rodzinie lub ośrodek pomocy społecznej.

Wymogi wobec rodzin zastępczych

Pracownicy tych instytucji dysponują wszelkimi informacjami dotyczącymi procedury przygotowawczej i kwalifikacyjnej. Podczas spotkania powinni przede wszystkim przedstawić kandydatom na rodziców zastępczych wymogi formalne. Rodzicem zastępczym zostać może osoba lub małżonkowie, którzy:
1) dają rękojmię należytego wykonywania zadań rodziny zastępczej;
2) mają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
3) korzystają z pełni praw cywilnych i obywatelskich;
4) nie są lub nie byli pozbawieni władzy rodzicielskiej, nie są ograniczeni we władzy rodzicielskiej ani też władza rodzicielska nie została im zawieszona;
5) wywiązują się z obowiązku łożenia na utrzymanie osoby najbliższej lub innej osoby, gdy ciąży na nich taki obowiązek z mocy prawa lub orzeczenia sądu;
6) nie są chorzy na chorobę uniemożliwiającą właściwą opiekę nad dzieckiem, co zostało stwierdzone zaświadczeniem lekarskim;
7) mają odpowiednie warunki mieszkaniowe oraz stałe źródło utrzymania;
8) uzyskali pozytywną opinię ośrodka pomocy społecznej właściwego ze względu na miejsce zamieszkania.

Procedura kwalifikacyjna

Po pierwszym spotkaniu informacyjnym pracownik socjalny przeprowadza wywiad środowiskowy w domu kandydatów. Jeśli rodzina spełnia wymogi formalne, rozpoczyna szkolenie grupowe. W Polsce istnieje kilkanaście programów szkoleniowych dla kandydatów na rodziny zastępcze i adopcyjne, zatwierdzonych przez Ministerstwo Polityki Socjalnej. Szkolenie najczęściej odbywa się w ośrodku adopcyjno-opiekuńczym lub powiatowym centrum pomocy rodzinie. Trwa około 3 miesięcy. Kurs obejmuje zasady funkcjonowania rodzin zastępczych, typowe problemy związane z opieką zastępczą i sposoby radzenia sobie z nimi. Najczęściej podstawą kursu są spotkania warsztatowe, które zmuszają uczestników do mocnego zaangażowania - zarówno emocjonalnego, jak i intelektualnego.
Jeśli kandydaci ukończą kurs, zostaną pozytywnie ocenieni przez zespół szkolący i przejdą badania psychologiczne, otrzymują zaświadczenie kwalifikacyjne i pisemną opinię. Z zaświadczeniem w dłoni mogą już rozpocząć starania o rozpoczęcie sprawowania opieki zastępczej. Wtedy rodzice zapoznają się z dzieckiem, a kiedy je zaakceptują, a ono zaakceptuje swoją nową rodzinę, kolejnym krokiem jest złożenie wniosku o ustanowienie ich rodziną zastępczą. Wniosek dotyczy konkretnego dziecka. Nad wszystkim czuwają i pomocą służą odpowiednie służby. Warto zauważyć, że wśród ośrodków adopcyjno-opiekuńczych w Polsce funkcjonuje aż 19 ośrodków katolickich.

Nowe dziecko nowych rodziców

O ile dorośli tworzący rodzinę zastępczą przechodzą szkolenie i kwalifikację, dzieci wchodzą do nowego domu najczęściej nieprzygotowane. Rodzinę czeka zatem trudny okres docierania się. Nierzadko do rodziny zastępczej dziecko przychodzi prosto z domu dziecka, w którym pobyt wymusza na podopiecznych dostosowanie się do swoistego kodeksu postępowania. Nie mogą podpaść ani opiekunom, ani rówieśnikom. W twardych realiach życia uczą się dwulicowości. Z jednej strony - podporządkowują się zasadom i regulaminom określanym przez wychowawców, z drugiej zaś - usiłują nie podpaść kolegom. Te przyzwyczajenia przenoszą potem do rodziny zastępczej. Chodzi o tak przeszkadzające w życiu codziennym kłamstwa, wulgaryzmy czy zachowania agresywne. W domu dziecka są naturalnym elementem wizerunku, w domu rodziny zastępczej - czymś zupełnie obcym.

W nowym domu

Zdarza się również, że rodzice zastępczy na początku mają zbyt wysokie wymagania wobec dziecka, szczególnie w pierwszej fazie uczenia się siebie. Dziecka, które w placówce najczęściej nie miało nikogo bliskiego, trzymane było w ryzach jedynie przez regulaminowy system kar i nagród. Wychowawcy nie byli dla wychowanka wzorem, a jedynie strażnikiem. W takiej sytuacji łatwo było stać się przezroczystym, niewidzialnym dla dorosłego otoczenia.
W domu rodziny zastępczej jest inaczej - dziecko nagle znajduje się w centrum uwagi. Nie przemknie się niezauważone korytarzem. Otaczają je ludzie sympatyczni, dobrze nastawieni, ale oczekujący zupełnie innych zachowań niż wychowawcy placówki. Trudno jest się szybko przestawić, stąd stres i czasem zaburzenia zachowania. Bywa tak, że dziecko nie rozumie, czego rodzice zastępczy od niego oczekują. Nie widzi potrzeby wynoszenia śmieci, pomagania przy zakupach, solidnego odrabiania lekcji czy wreszcie regularnego chodzenia do szkoły. Pojawia się protest, który nie trwa wiecznie, ale wymaga od rodziny zastępczej wielkiej cierpliwości.