Pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II do Polski była odbierana przez rzesze rodaków jako nadzieja na lepsze jutro. Do Warszawy ściągały tłumy wiernych, by spotkać się ze swym pasterzem. Wbrew oficjalnej postawie komunistycznych władz harcerskich wielu harcerzy, spontanicznie organizując się w grupy, jechało do stolicy, by służyć pomocą tysiącom ludzi, którzy przybyli na spotkanie z Ojcem Świętym. Punkty medyczne, roznoszenie wody pitnej spragnionym, organizacja ruchu, punkty informacyjne - to tylko niektóre z wielu form pomocy świadczonej przez harcerzy w ramach tzw. białej służby. Na fali sierpniowych sukcesów „Solidarności” i wcześniejszego fenomenu, jakim okazała się spontaniczna akcja harcerzy podczas papieskiej wizyty w 1979 r., zaczęły powoli krystalizować się i śmielej podnosić głowę harcerskie kręgi instruktorów i harcerzy, którzy dość mieli okresu indoktrynacji i dewastacji polskiego harcerstwa przez partyjne władze. W październiku 1980 r. w Warszawie powstał Krąg Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego. KIHAM miał na celu odkomunizowanie i odnowę moralną harcerstwa oraz powrót do przedwojennych harcerskich tradycji. W czerwcu 1981 r., z inicjatywy kręgu instruktorów „Zawisza” powstaje na lubelskiej ziemi Niezależny Ruch Harcerski. Podobnie jak w struktury opozycji solidarnościowej, tak i w „niepoprawnych harcerskich buntowników” zostaje skierowane pierwsze uderzenie stanu wojennego, wprowadzonego pamiętnego 13 grudnia 1981 r. NRH rozpoczyna działalność konspiracyjną, a w 1982 r. zostaje rozwiązany KIHAM. Nadzieje na niezależne od władzy harcerstwo powróciły wraz z kolejną pielgrzymką papieża w 1983 r. Podobnie jak podczas pierwszej wizyty Jana Pawła II, harcerze znowu czynnie włączyli się w pomoc niesioną zgromadzonym na spotkaniach z Ojcem Świętym. Owocem wspólnej służby i coraz silniejszej potrzeby odnowy ideowej i moralnej był Ruch Harcerstwa Rzeczypospolitej. Dzięki niemu powrócono do tradycyjnego prawa i przyrzeczenia harcerskiego, stopni i sprawności. W kolejnych latach, wraz z osłabianiem się ustroju komunistycznego, kształtują się dwie niezależne organizacje. Powstają Polska Organizacja Harcerska - ZHP (rok założenia 1918) oraz ZHR - Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej.