W XIX wieku Polska, podzielona między trzech zaborców, nie istniała na mapie Europy. Jednakże w sercu i duszy każdego Polaka trwały, przekazywane z pokolenia na pokolenie, słowa: Bóg, Honor, Ojczyzna.

Początki Muzeum Narodowego

Kraków stał się kolebką polskości i narodowej sztuki. To tutaj miały miejsce największe manifestacje patriotyczne. Do takich należał m.in. jubileusz 50-lecia pracy twórczej Józefa Ignacego Kraszewskiego, obchodzony 3 października 1879 r. w krakowskich Sukiennicach.
Dwa dni później Henryk Siemiradzki podarował swój obraz, zwany „Pochodniami Nerona” lub „Świecznikami chrześcijaństwa”, jako pierwszy eksponat dla kolekcji przyszłego Muzeum Narodowego. Temat obrazu: męczeńska śmierć pierwszych chrześcijan, palonych żywcem przed prześladowcą Neronem, stanowił jawną paralelę do sytuacji Polaków ciemiężonych pod zaborami. Przesłanie dla współczesnych było czytelne: tak jak wiara naszych przodków przetrwała prześladowania, tak Polska przetrwa wszelkie przeciwności i upadki powstań narodowych. Rada Miasta Krakowa podjęła zatem 7 października tegoż roku uchwałę utworzenia pierwszego polskiego muzeum „Narodowi na pożytek”.

Dlaczego w Sukiennicach?

Swoją nazwę Sukiennice zawdzięczają kupcom, którzy handlowali suknem. Już w przywileju lokacyjnym Krakowa z 5 czerwca 1257 r. książę Bolesław Wstydliwy zobowiązał się do wystawienia siedziby dla kupców. Początkowo były to dwa rzędy kramów drewnianych stanowiących uliczkę na środku Rynku. Kamienną budowlę zamykaną z obu stron kratą na noc, zabezpieczoną przed złodziejami, Kraków zawdzięcza Kazimierzowi Wielkiemu, który „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Gotyckie Sukiennice strawił pożar w 1555 r.
Podczas odbudowy w dobie renesansu budynek zwieńczono attyką z grzebieniem, ze słynnymi maszkaronami, przypisywanymi Santi Gucciemu. Dobudowano kolumnowe loggie projektu Jana Marii Padovano. Do kolejnej przebudowy - w latach 1875-79 - przyczynili się Tomasz Pryliński i Jan Matejko. Wówczas na szczytach ryzalitów umieszczone zostały maszkarony-karykatury, przedstawiające pod postaciami indyka i koguta ówczesnych prezydentów Krakowa: Józefa Dietla i Mikołaja Zyblikiewicza.
Pierwsze w Polsce narodowe muzeum nieprzypadkowo umiejscowiono w tym miejscu. Krakowskie Sukiennice od XIX wieku pełniły funkcję reprezentacyjną i stanowiły znakomite miejsce dla wielkich bali i uroczystości patriotycznych.
Sale I piętra gmachu, które stały się pierwszą siedzibą galerii, nazywano smatruzem. Nazwa, według złośliwych, powstała od gadulstwa (schmettern) krakowskich przekupek, które słynęły z ciętego i niepohamowanego języka.
W Sukiennicach do dziś można zobaczyć nóż do szmelcowania (obcinania) uszu złodziejom. Według legendy, tym nożem starszy brat - budowniczy wyższej wieży mariackiej zabił swego brata w obawie, że wzniesie on wyższą, drugą wieżę kościoła Mariackiego. Później, wskutek wyrzutów sumienia, rzucił się z wieży, a kościół Mariacki do dziś dnia ma dwie nierówne wieże, na pamiątkę obu braci.

Nowe Sukiennice

W Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku, obecnie jednym z dziesięciu Oddziałów Muzeum Narodowego w Krakowie, można podziwiać 195 obrazów i 19 rzeźb. Cztery sale zyskały nowe nazwy: „Sala Bacciarellego. Oświecenie”; „Sala Michałowskiego. Romantyzm, w stronę sztuki narodowej”; „Sala Siemiradzkiego. Wokół akademii”; i „Sala Chełmońskiego. Realizm, polski impresjonizm, początki symbolizmu”.
Mimo, że aranżacja galerii nawiązuje do XIX-wiecznego wyglądu placówki, muzeum śmiało wkroczyło w XXI wiek. Chociaż na ściany powróciły kolory sprzed 130 lat, w salach pojawiły się pluszowe kanapy dla zwiedzających, a w westybulu posadzono palmy, to w Sali Michałowskiego na iPodzie możemy oglądać trójwymiarowe Sukiennice. To niejedyna nowość muzeum.
Po remoncie galeria zyskała 1000 m² oraz windę przystosowaną do potrzeb osób niepełnosprawnych. Do nowych pomieszczeń należy Multiteka, która na 9 ekranach udostępnia zwiedzającym świat wirtualny, oraz Mediateka, sala komputerowa z tzw. artomatami (specjalnie wyposażonymi stanowiskami komputerowymi z dotykowymi ekranami, za pomocą których zwiedzający mogą poznawać historię Sukiennic, zbiory, artystów). Do prowadzenia zajęć edukacyjnych, m.in. dla dzieci, służy Atelier - sala edukacyjna.

Bohaterowie Galerii

Najpopularniejszym artystą prezentowanym przez Sukiennice jest niewątpliwie Jan Matejko. Związek Matejki z Sukiennicami podkreśla fakt, że artysta zaprojektował głowy na kapitelach kolumn Sukiennic. Ciekawostką jest, że na najlepiej znanym obrazie „Hołd pruski” widnieją Sukiennice, które artysta namalował w stylu renesansowym, chociaż formę taką budynek przybrał dopiero po pożarze w roku 1555.
Istotną zmianą w scenariuszu muzeum jest brak wspomnianego „Hołdu pruskiego” Matejki. Obraz zawiśnie na swoim miejscu za kilka lat, po powrocie z wystawy w Berlinie. W jego „zastępstwie” turyści mogą po raz pierwszy oglądać w Krakowie, goszczący po 143 latach nieobecności, obraz „Rejtan” Jana Matejki, wypożyczony z Zamku Królewskiego w Warszawie.
Na miejscu „Hołdu” widnieje pierwszy eksponat muzeum - „Świeczniki chrześcijaństwa” Henryka Siemiradzkiego. Warto wspomnieć, że Siemiradzki jest twórcą kurtyny w krakowskim Teatrze im. Słowackiego, a jego obraz „Chrystus uciszający burzę” znajduje się w ołtarzu głównym kościoła św. Marcina (obecnie jest to kościół ewangelicki).
Na ścianach można podziwiać również obrazy św. Brata Alberta (Adama Chmielowskiego): „Cmentarz włoski”, „Zawale”, „Szara godzina”. Jednak najbardziej wzruszający obraz artysty - „Ecce Homo”, z którym sam autor nie rozstawał się przez całe życie, znajduje się w sanktuarium Ecce Homo na ul. Woronicza w Krakowie. Miłośnicy Chmielowskiego mogą tam pomodlić się przy relikwiach świętego i zobaczyć obraz przedstawiający Chrystusa Ubiczowanego w purpurowym płaszczu, którego fałdy układają się w kształt serca.
Obrazom zgromadzonym w poszczególnych salach towarzyszą odpowiadające im zarówno pod względem stylistycznym, jak i tematycznym rzeźby, reprezentujące najważniejsze tendencje w sztuce danego okresu, m.in. „Bachantka” Teodora Krygiera - twórcy pomnika Adama Mickiewicza na krakowskim Rynku czy „Salome” Walerego Gadomskiego.
Warto zwrócić uwagę na brązową statuetkę „Napoleon na koniu” Piotra Michałowskiego. W latach 1832-35 artysta, bawiący wówczas w Paryżu, wykonał projekt posągu cesarza Francuzów. Miał on stanąć na Cour Carré Luwru. Do realizacji pomysłu nie doszło, a szkoda, bo Michałowski byłby autorem jedynego w Paryżu konnego pomnika przedstawiającego Napoleona.
Nie sposób wymienić wszystkich twórców prezentowanych przez Galerię XIX wieku: Józef Chełmoński, Stanisław Witkiewicz, Piotr Michałowski...

Ambasadorzy Sukiennic

Projekt „Nowe Sukiennice”, czyli gruntowny remont i modernizacja w Oddziale Muzeum Narodowego, zakończył się uroczystym podpisaniem aktu symbolicznego Odnowienia Muzeum Narodowego w Krakowie po 130 latach działalności. Ponadto kilkunastu osobom wręczono nominacje na ambasadorów Galerii w Sukiennicach. Wśród nich są m.in.: Magdalena Abakanowicz, Magdalena Cielecka, Katarzyna Kolenda-Zaleska, Juliusz Machulski, Jerzy Owsiak, Alicja Resich-Modlińska, Bogusław Sonik, Jerzy Stuhr, Wisława Szymborska, Grzegorz Turnau, Adam Zagajewski.
Remont Sukiennic był możliwy dzięki wsparciu finansowemu ze strony Norwegii i Ministerstwa Kultury. W czasie restauracji obiektu wywieziono 120 t gruzu, położono 2,5 tys. m² podłóg, 4 km instalacji elektrycznych, 3 km rur. Ponadto wymieniono 30 t konstrukcji stalowych oraz wstawiono 25 t urządzeń. Dla osób, które jeszcze pamiętają filcowe kapcie, które zakładało się, odwiedzając tę świątynię sztuki, to prawdziwa rewolucja. - Muzeum to nie tylko kapcie - mówi dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie Zofia Gołubiew. - Na naszych oczach powstaje elegancki salon sztuki, gdzie nowoczesność będzie współżyła z tradycją.